018-086-071-كهف

تا آن‌گاه که به جایگاه غروب خورشید رسید، آن را چنین یافت که در چشمه‌ای گل‌آلود و تیره فرو می‌رود، و نزد آن، قومی را یافت. گفتیم: ای ذوالقرنین، یا آنان را عذاب می‌کنی، یا دربارهٔ آنان روشی نیکو در پیش می‌گیری.

حَتّىٰ إِذا بَلَغَ مَغرِبَ الشَّمسِ

تا هنگامی که به جایگاه غروب خورشید رسید.

حَتّىٰ: ریشهٔ اشتقاقی روشن و فعلی ندارد؛ حرف غایت و ابتدای جمله است؛ معنا: تا، تا آن‌گاه که، تا وقتی که.
إِذا: ریشهٔ اشتقاقی فعلی ندارد؛ ظرف زمان برای آینده و دارای معنای شرطی است؛ معنا: هنگامی که، وقتی که، آن‌گاه که.
بَلَغَ: ریشه: ب ل غ؛ فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هو» است که به ذوالقرنین برمی‌گردد؛ معنا: رسید، دست یافت، به نهایت چیزی رسید.
مَغرِبَ: ریشه: غ ر ب؛ اسم مکان یا مصدر میمی، منصوب و مفعولٌ‌به برای «بَلَغَ»، و مضاف است؛ معنا: محل غروب، جایگاه فرو شدن، سمت غرب.
الشَّمسِ: ریشه: ش م س؛ اسم، مفرد، مؤنث، معرفه با «ال»، مجرور به‌سبب اضافه و مضافٌ‌إلیه برای «مَغرِبَ»؛ معنا: خورشید، آفتاب.

وَجَدَها تَغرُبُ في عَينٍ حَمِئَةٍ

آن را چنین یافت که در چشمه‌ای گل‌آلود و تیره فرو می‌رود.

وَجَدَها: «وَجَدَ» ریشه: و ج د؛ فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ معنا: یافت، دید، دریافت. «ها» ضمیر متصل، سوم‌شخص مفرد مؤنث، مفعولٌ‌به، بازگشت‌کننده به «الشمس»؛ معنا: آن را.
تَغرُبُ: ریشه: غ ر ب؛ فعل مضارع، سوم‌شخص مفرد مؤنث، مرفوع؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هي» است که به خورشید برمی‌گردد؛ جملهٔ فعلیه می‌تواند حال یا مفعول دومِ «وَجَدَ» باشد؛ معنا: غروب می‌کند، فرو می‌رود، از دید پنهان می‌شود.
في: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف جر؛ معنا: در، داخلِ، در میانِ.
عَينٍ: ریشه: ع ي ن؛ اسم مفرد مؤنث، مجرور به «في»، نکره؛ معنا: چشمه، آبگیر، سرچشمه؛ همچنین در کاربردهای دیگر: چشم، ذات و عینِ چیزی.
حَمِئَةٍ: ریشه: ح م أ؛ صفت برای «عَينٍ»، مفرد مؤنث، مجرور و نکره؛ معنا: گل‌آلود، لجن‌آلود، تیره‌رنگ، دارای گِل سیاه.

وَوَجَدَ عِندَها قَومًا

و نزد آن قومی را یافت.

وَ: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف عطف؛ معنا: و.
وَجَدَ: ریشه: و ج د؛ فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هو» است؛ معنا: یافت، دید، برخورد کرد.
عِندَها: «عِندَ» ریشهٔ فعلی روشن ندارد؛ ظرف مکان منصوب و مضاف؛ معنا: نزد، کنار، نزدیک. «ها» ضمیر متصل، سوم‌شخص مفرد مؤنث، در محل جر به‌سبب اضافه، بازگشت‌کننده به «عَين» یا ناحیهٔ مغرب؛ معنا: آن، نزد آن.
قَومًا: ریشه: ق و م؛ اسم جمع، منصوب و مفعولٌ‌به برای «وَجَدَ»، نکره؛ معنا: قوم، گروهی از مردم، جماعت، مردمان.

قُلنا يا ذَا القَرنَينِ

گفتیم: ای ذوالقرنین.

قُلنا: «قُلْ» از ریشه: ق و ل؛ فعل ماضی، اول‌شخص جمع؛ «نا» ضمیر متصل در محل رفع فاعل؛ معنا: گفتیم، خطاب کردیم.
يا: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف ندا؛ معنا: ای.
ذَا: از «ذو»؛ اسم از اسم‌های شش‌گانه، منادای مضاف، منصوب به الف، و مضاف است؛ معنا: صاحبِ، دارندهٔ.
القَرنَينِ: ریشه: ق ر ن؛ اسم مثنی، معرفه با «ال»، مجرور به‌سبب اضافه و علامت جر آن «یاء» است؛ معنا: دو شاخ، دو سوی، دو قرن، دو قدرت یا دو نشانه؛ در ترکیب «ذَا القَرنَينِ» لقب شخص مورد خطاب است: ذوالقرنین.

إِمّا أَن تُعَذِّبَ

یا آنان را عذاب می‌کنی.

إِمّا: مرکب از «إن» و «ما» در کاربرد تفصیل و اختیار؛ حرف تفصیل و تخییر؛ معنا: یا، یا این‌که.
أَن: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف مصدری و ناصب فعل مضارع؛ معنا: که، این‌که.
تُعَذِّبَ: ریشه: ع ذ ب؛ فعل مضارع منصوب به «أَن»، دوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر پنهان «أنت» است؛ از باب تفعیل؛ مفعول آن در معنا همان قوم است، هرچند در لفظ نیامده؛ معنا: عذاب کنی، کیفر دهی، مجازات کنی.

وَإِمّا أَن تَتَّخِذَ فيهِم حُسنًا

یا دربارهٔ آنان روشی نیکو در پیش می‌گیری.

وَ: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف عطف؛ معنا: و.
إِمّا: مرکب از «إن» و «ما» در کاربرد تفصیل و اختیار؛ حرف تفصیل و تخییر؛ معنا: یا، یا این‌که.
أَن: ریشهٔ فعلی ندارد؛ حرف مصدری و ناصب فعل مضارع؛ معنا: که، این‌که.
تَتَّخِذَ: ریشه: أ خ ذ؛ فعل مضارع منصوب به «أَن»، دوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر پنهان «أنت» است؛ از باب افتعال با معنای گرفتن و برگزیدن؛ معنا: بگیری، اتخاذ کنی، در پیش بگیری، برگزینی.
فيهِم: «في» حرف جر؛ معنا: در، دربارهٔ، نسبت به. «هِم» ضمیر متصل، سوم‌شخص جمع مذکر، در محل جر به «في»؛ معنا: آنان، ایشان.
حُسنًا: ریشه: ح س ن؛ اسم مصدر یا مصدر، منصوب؛ در اینجا مفعولٌ‌به یا مفعول مطلقِ معنایی برای شیوهٔ رفتار دانسته می‌شود؛ معنا: نیکی، رفتار نیک، روش پسندیده، کار خوب.