005-090-114-مائدة

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه‌کشی، پلیدی‌ای از کارِ شیطان‌اند؛ پس از آن‌ها دوری کنید، باشد که رستگار شوید.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا

ای کسانی که ایمان آورده‌اید.

يَا
حرف ندا است؛ برای صدا زدن و خطاب کردن به‌کار می‌رود و ریشهٔ اشتقاقی ندارد.

أَيُّهَا
«أَيُّ» اسمِ ندا، مبنی بر ضم در محل نصب است؛ برای خطابِ گروهی نامعین به‌کار می‌رود. «هَا» حرف تنبیه است و معنای توجه دادن دارد.

الَّذِينَ
اسم موصول جمع مذکر، مبنی بر فتح در محل رفع و صفتِ «أَيُّ» است؛ از ریشهٔ اشتقاقیِ فعلی نیست و معنای «کسانی که» می‌دهد.

آمَنُوا
از ریشهٔ «أ م ن» به معنای ایمن شدن، باور داشتن و ایمان آوردن است؛ فعل ماضی، جمع مذکر غایب، از باب إفعال است و «واو» در پایان آن فاعل است؛ یعنی «ایمان آوردند».

إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ

همانا شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه‌کشی، پلیدی‌ای از کارِ شیطان‌اند.

إِنَّمَا
از «إِنَّ» و «مَا» تشکیل شده است؛ ابزار حصر است و معنای «تنها، جز این نیست که، همانا» می‌دهد. «مَا» در اینجا «إِنَّ» را از عمل نحوی بازمی‌دارد.

الْخَمْرُ
از ریشهٔ «خ م ر» به معنای پوشاندن است؛ شراب را «خمر» می‌گویند، زیرا عقل را می‌پوشاند. اسم مفرد، معرفه با «ال»، مرفوع و نخستین بخشِ مبتدا است؛ یعنی «شراب».

وَ
حرف عطف است؛ میان واژه‌ها پیوند برقرار می‌کند و معنای «و» دارد.

الْمَيْسِرُ
از ریشهٔ «ي س ر» به معنای آسانی و آسان به‌دست آوردن است؛ به قمار «میسر» گفته می‌شود، زیرا در آن مال را بی‌زحمت به دست می‌آورند. اسم مفرد، معرفه، مرفوع و معطوف به «الخمر» است؛ یعنی «قمار».

وَ
حرف عطف است و معنای «و» دارد.

الْأَنْصَابُ
جمعِ «نُصُب» یا «نَصْب» از ریشهٔ «ن ص ب» به معنای برپا کردن و نصب نمودن است؛ به سنگ‌ها یا بت‌هایی گفته می‌شود که برای پرستش یا قربانی برپا می‌کردند. اسم جمع، معرفه، مرفوع و معطوف به «الخمر» است؛ یعنی «بت‌ها و قربانگاه‌های بت‌پرستی».

وَ
حرف عطف است و معنای «و» دارد.

الْأَزْلَامُ
جمعِ «زَلَم» از ریشهٔ «ز ل م» است؛ «زَلَم» تیرِ بدون پیکان بود که در جاهلیت برای فال‌گیری و تصمیم‌گیری به کار می‌رفت. اسم جمع، معرفه، مرفوع و معطوف به «الخمر» است؛ یعنی «تیرهای قرعه‌کشی و فال‌گیری».

رِجْسٌ
از ریشهٔ «ر ج س» به معنای پلیدی، ناپاکی و زشتی است؛ اسم مفرد، نکره و مرفوع است و خبرِ مجموعهٔ پیشین به‌شمار می‌آید؛ یعنی «پلیدی‌اند».

مِنْ
حرف جر است و معنای «از» یا «برخاسته از» می‌دهد.

عَمَلِ
از ریشهٔ «ع م ل» به معنای انجام دادن و کار کردن است؛ اسم مفرد، مجرور به سبب «مِنْ» و مضاف است؛ یعنی «کار».

الشَّيْطَانِ
از ریشهٔ «ش ط ن» به معنای دور شدن و سرکشی کردن دانسته شده است؛ اسم مفرد، معرفه، مجرور و مضاف‌الیه برای «عَمَل» است؛ یعنی «شیطان».

فَاجْتَنِبُوهُ

پس از آن دوری کنید.

فَ
حرف تفریع است؛ نتیجه و پیامدِ سخن پیشین را بیان می‌کند و معنای «پس» دارد.

اجْتَنِبُوا
از ریشهٔ «ج ن ب» به معنای کنار گرفتن و دور شدن است؛ فعل امر، جمع مذکر مخاطب، از باب افتعال است و با حذف «نون» ساخته شده است. «واو» در پایان آن فاعل است؛ یعنی «دوری کنید».

هُ
ضمیر پیوستهٔ غایب، در محل نصب و مفعول‌به است؛ به همهٔ موارد نام‌برده، یعنی شراب، قمار، بت‌ها و تیرهای فال‌گیری، بازمی‌گردد؛ یعنی «از آن‌ها».

لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

باشد که رستگار شوید.

لَعَلَّكُمْ
«لَعَلَّ» حرف مشبه بالفعل است و برای امید و انتظار به‌کار می‌رود؛ معنای «باشد که» یا «امید است که» می‌دهد. «كُمْ» ضمیر پیوسته، در محل نصب و اسمِ «لَعَلَّ» است؛ یعنی «شما».

تُفْلِحُونَ
از ریشهٔ «ف ل ح» به معنای کامیاب شدن، نجات یافتن و به رستگاری رسیدن است؛ فعل مضارع، جمع مذکر مخاطب، مرفوع با ثبوت نون و «واو» فاعل است. این فعل خبرِ «لَعَلَّ» است؛ یعنی «رستگار می‌شوید».