005-013-114-مائدة

پس به سبب پیمان‌شکنی آنان، ایشان را از رحمت خود دور کردیم و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم؛ آنان کلمات را از جایگاه‌هایشان دگرگون می‌کنند و بخشی از آنچه را بدان یادآوری شده بودند، فراموش کردند؛ و تو همواره از خیانتی از سوی آنان آگاه می‌شوی، مگر اندکی از آنان. پس از آنان درگذر و چشم‌پوشی کن؛ همانا الله نیکوکاران را دوست می‌دارد.

فَبِما نَقضِهِم ميثاقَهُم لَعَنّاهُم

پس به سبب پیمان‌شکنی آنان نسبت به پیمانشان، ایشان را از رحمت خود دور کردیم.

فَ: حرف ربط و تفریع؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «پس»، «در نتیجه»، و بیان نتیجهٔ سخن پیشین است.
بِما: «بِـ» حرف جر + «ما»؛ ریشه ندارد؛ «ما» در این‌جا غالباً زائد برای تأکید دانسته می‌شود و کل عبارت معنای «به سببِ» می‌دهد.
نَقضِهِم: «نَقض» مصدر از ریشهٔ «ن ق ض» به معنای شکستن، گسستن، نقض کردن؛ از نظر گرامری اسم مجرور به حرف جر «بِـ» است و «هِم» ضمیر متصل مضاف‌الیه، به معنای «شکستنِ آنان / پیمان‌شکنیِ آنان».
ميثاقَهُم: «ميثاق» اسم از ریشهٔ «و ث ق» به معنای پیمان استوار، عهد محکم، تعهد؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌بهِ مصدر «نقض» یا مضاف‌الیه معنایی برای آن است، و «هم» ضمیر متصل مضاف‌الیه؛ معنای آن «پیمانشان» است.
لَعَنّاهُم: فعل ماضی، متکلم مع‌الغیر، از ریشهٔ «ل ع ن»؛ «نا» فاعل به معنای «ما»، و «هم» مفعولٌ‌به؛ معنای آن «آنان را لعنت کردیم»، یعنی «از رحمت دور ساختیم» است.

وَجَعَلنا قُلوبَهُم قاسِيَةً

و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم.

وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «و» است و جمله را به جملهٔ پیشین پیوند می‌دهد.
جَعَلنا: فعل ماضی، متکلم مع‌الغیر، از ریشهٔ «ج ع ل»؛ «نا» فاعل؛ معنای آن «قرار دادیم»، «گردانیدیم»، «ساختیم» است.
قُلوبَهُم: «قُلوب» جمع مکسرِ «قلب» از ریشهٔ «ق ل ب» به معنای دل، قلب، مرکز فهم و گرایش درونی؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌به اول برای «جعلنا» است، و «هم» ضمیر متصل مضاف‌الیه؛ معنای آن «دل‌هایشان» است.
قاسِيَةً: اسم فاعل یا صفت از ریشهٔ «ق س و / ق س ي» به معنای سخت، خشک، بی‌نرمی، بی‌اثرپذیر؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌به دوم برای «جعلنا» است و به صورت مفرد مؤنث آمده، چون جمع غیرعاقل در عربی غالباً با مفرد مؤنث توصیف می‌شود.

يُحَرِّفونَ الكَلِمَ عَن مَواضِعِهِ

آنان کلمات را از جایگاه‌هایشان دگرگون می‌کنند.

يُحَرِّفونَ: فعل مضارع، سوم‌شخص جمع مذکر، باب تفعیل، از ریشهٔ «ح ر ف»؛ معنای آن «دگرگون می‌کنند»، «تحریف می‌کنند»، «از جهت اصلی منحرف می‌سازند» است.
الكَلِمَ: اسم جمع یا جمعِ «كلمة» از ریشهٔ «ك ل م» به معنای سخن، واژه، کلام؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌به برای «يحرّفون» است؛ معنای آن «کلمات» یا «سخنان» است.
عَن: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «از»، «از سوی»، «دور از» است و جداسازی یا انحراف از چیزی را می‌رساند.
مَواضِعِهِ: «مواضع» جمع «موضع» از ریشهٔ «و ض ع» به معنای جایگاه‌ها، محل‌ها، مواضع درست؛ از نظر گرامری اسم مجرور به «عن» است، و «هِ» ضمیر متصل مضاف‌الیه که به «الكلم» برمی‌گردد؛ معنای آن «جایگاه‌های آن» یا «محل‌های درست آن» است.

وَنَسوا حَظًّا مِمّا ذُكِّروا بِهِ

و بخشی از آنچه را بدان یادآوری شده بودند، فراموش کردند.

وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «و» است.
نَسوا: فعل ماضی، سوم‌شخص جمع مذکر، از ریشهٔ «ن س ي» به معنای فراموش کردن، از یاد بردن، ترک کردن؛ «واو» فاعل است؛ معنای آن «فراموش کردند» یا «رها کردند» است.
حَظًّا: اسم از ریشهٔ «ح ظ ظ» به معنای بهره، نصیب، سهم، بخش؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌به برای «نسوا» و منصوب است؛ معنای آن «بخشی» یا «نصیبی» است.
مِمّا: ترکیب «مِن» حرف جر + «ما» اسم موصول یا مصدری؛ معنای آن «از آنچه» است.
ذُكِّروا: فعل ماضی مجهول، سوم‌شخص جمع مذکر، باب تفعیل، از ریشهٔ «ذ ك ر» به معنای یادآوری کردن، تذکر دادن؛ معنای آن «یادآوری شدند» یا «به آنان یادآوری شد» است.
بِهِ: «بِـ» حرف جر + «هِ» ضمیر متصل؛ از نظر گرامری جار و مجرور متعلق به «ذُكِّروا» است؛ معنای آن «به آن»، «بدان»، «با آن» است.

وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلىٰ خائِنَةٍ مِنهُم إِلّا قَليلًا مِنهُم

و تو همواره از خیانتی از سوی آنان آگاه می‌شوی، مگر اندکی از آنان.

وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «و» است.
لا: حرف نفی؛ ریشه ندارد؛ در ترکیب «لا تزال» استمرار را می‌رساند، یعنی «همواره» یا «پیوسته».
تَزالُ: فعل مضارع ناقص از ریشهٔ «ز و ل»؛ با «لا» معنای استمرار دارد؛ از نظر گرامری نیازمند خبر است؛ معنای ترکیبی آن «همچنان هستی / پیوسته هستی» است.
تَطَّلِعُ: فعل مضارع، دوم‌شخص مفرد مذکر، از باب افتعال، از ریشهٔ «ط ل ع»؛ اصل آن «تطتلع» بوده و به صورت «تطّلع» ادغام شده است؛ معنای آن «آگاه می‌شوی»، «مطلع می‌گردی»، «بر چیزی پی می‌بری» است.
عَلىٰ: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «بر»، «بر روی»، و در این‌جا «بر / از» به معنای آگاهی یافتن بر چیزی است.
خائِنَةٍ: اسم یا صفت از ریشهٔ «خ و ن» به معنای خیانت، کار خیانت‌آمیز، رفتار پیمان‌شکنانه؛ از نظر گرامری اسم مجرور به «على» است؛ معنای آن «خیانتی» یا «کرداری خیانت‌آمیز» است.
مِنهُم: «مِن» حرف جر + «هم» ضمیر متصل؛ از نظر گرامری جار و مجرور؛ معنای آن «از آنان»، «از سوی آنان»، «در میان آنان» است.
إِلّا: حرف استثناء؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «مگر»، «جز» است.
قَليلًا: اسم یا صفت از ریشهٔ «ق ل ل» به معنای اندک، کم، شمار کم؛ از نظر گرامری منصوب به عنوان مستثنا است؛ معنای آن «اندکی» است.
مِنهُم: «مِن» حرف جر + «هم» ضمیر متصل؛ از نظر گرامری جار و مجرور و بیانگر این است که آن گروه اندک از میان همانان هستند؛ معنای آن «از آنان» است.

فَاعفُ عَنهُم وَاصفَح

پس از آنان درگذر و چشم‌پوشی کن.

فَ: حرف تفریع یا نتیجه؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «پس» است.
اعفُ: فعل امر، دوم‌شخص مفرد مذکر، از ریشهٔ «ع ف و» به معنای گذشت کردن، بخشیدن، محو کردن اثر خطا؛ معنای آن «درگذر» است.
عَنهُم: «عن» حرف جر + «هم» ضمیر متصل؛ از نظر گرامری جار و مجرور متعلق به «اعف» است؛ معنای آن «از آنان» است.
وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «و» است.
اصفَح: فعل امر، دوم‌شخص مفرد مذکر، از ریشهٔ «ص ف ح» به معنای روی گرداندن از خطا، چشم‌پوشی کردن، گذشت همراه با بزرگواری؛ معنای آن «چشم‌پوشی کن» است.

إِنَّ الله يُحِبُّ المُحسِنينَ

همانا الله نیکوکاران را دوست می‌دارد.

إِنَّ: حرف تأکید و نصب؛ ریشه ندارد؛ معنای آن «همانا»، «بی‌گمان» است و اسم خود را منصوب می‌کند.
الله: نام خاص خداوند؛ از نظر گرامری اسم «إنّ» است؛ معنای آن «الله» است.
يُحِبُّ: فعل مضارع، سوم‌شخص مفرد مذکر، از ریشهٔ «ح ب ب» به معنای دوست داشتن، محبت داشتن، پسندیدن؛ فاعل آن به «الله» برمی‌گردد؛ معنای آن «دوست می‌دارد» است.
المُحسِنينَ: جمع مذکر سالم از «مُحسِن»، اسم فاعل باب افعال از ریشهٔ «ح س ن» به معنای نیکویی کردن، کار خوب انجام دادن، درست و زیبا عمل کردن؛ از نظر گرامری مفعولٌ‌به برای «يحبّ» و منصوب با «ياء» است؛ معنای آن «نیکوکاران» است.