005-020-114-مائدة

و هنگامی را به یاد آور که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من، نعمت الله را بر خود یاد کنید؛ آن‌گاه که در میان شما پیامبرانی قرار داد، و شما را پادشاهان و صاحب‌اختیاران ساخت، و به شما چیزی داد که به هیچ‌یک از جهانیان نداده بود.

وَإِذ قالَ موسىٰ لِقَومِهِ

و هنگامی را به یاد آور که موسی به قوم خود گفت.

وَإِذ: «وَ» حرف عطف، برای پیوند دادن جمله با سخن پیشین؛ «إِذ» اسم/ظرف زمانِ گذشته، مبنی، در معنا: «هنگامی که»، «آن‌گاه که»، و در اینجا وابسته به فعلِ در تقدیرِ «اذکر» یعنی «به یاد آور».

قالَ: ریشه: «ق و ل»؛ فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن «موسىٰ» است؛ معنا: «گفت»، «بیان کرد».

موسىٰ: اسم خاص، نام پیامبر؛ اسم علمِ غیرعربی، ممنوع از صرف؛ فاعلِ «قالَ»، مرفوع با ضمهٔ تقدیری بر الفِ مقصوره؛ معنا: «موسی».

لِقَومِهِ: «لِـ» حرف جر، به معنای «به»، «برای»؛ «قَوم» ریشه: «ق و م»، اسم مجرور به حرف جر، به معنای «قوم»، «مردم»، «گروه»؛ «ـهِ» ضمیر متصل سوم‌شخص مفرد مذکر، مضافٌ‌الیه، اشاره به موسی؛ کل عبارت: «به قوم او / به قوم خود».

يا قَومِ اذكُروا نِعمَةَ الله عَلَيكُم

ای قوم من، نعمت الله را بر خود یاد کنید.

يا: حرف ندا؛ برای صدا زدن؛ معنا: «ای».

قَومِ: ریشه: «ق و م»؛ اسم، منادای مضاف به یای متکلمِ حذف‌شده؛ اصل آن «يا قومي» است؛ از نظر اعراب، منادای منصوب است و کسره نشانهٔ تناسب با یای متکلمِ حذف‌شده است؛ معنا: «قوم من»، «مردم من».

اذكُروا: ریشه: «ذ ك ر»؛ فعل امر، مخاطب جمع مذکر؛ مبنی بر حذف نون، چون از افعال پنج‌گانه است؛ «واو» ضمیر فاعلی و فاعلِ فعل است؛ معنا: «یاد کنید»، «به خاطر آورید»، «متوجه باشید».

نِعمَةَ: ریشه: «ن ع م»؛ اسم مفرد مؤنث؛ مفعول‌به برای «اذكُروا»، منصوب با فتحه؛ معنا: «نعمت»، «بخشش»، «احسان»، «لطف».

الله: لفظ جلاله؛ غالباً از مادهٔ «أ ل ه» دانسته شده؛ مضافٌ‌الیه برای «نِعمَة»، مجرور؛ معنا: «الله»، معبود یگانه.

عَلَيكُم: «على» حرف جر، به معنای «بر»، «بر عهدهٔ»، «نسبت به»؛ «كُم» ضمیر متصل مخاطب جمع، در محل جر؛ کل عبارت متعلق به «نِعمَة» است؛ معنا: «بر شما»، «نسبت به شما».

إِذ جَعَلَ فيكُم أَنبِياءَ

آن‌گاه که در میان شما پیامبرانی قرار داد.

إِذ: ظرف زمانِ گذشته، مبنی؛ در اینجا توضیح‌دهندهٔ زمان و چگونگی نعمت است؛ معنا: «آن‌گاه که»، «هنگامی که».

جَعَلَ: ریشه: «ج ع ل»؛ فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر مستتر «هو» است که به الله برمی‌گردد؛ معنا: «قرار داد»، «پدید آورد»، «گماشت».

فيكُم: «في» حرف جر، به معنای «در»، «میان»؛ «كُم» ضمیر متصل مخاطب جمع، در محل جر؛ کل عبارت متعلق به «جَعَلَ» است؛ معنا: «در میان شما».

أَنبِياءَ: مفرد آن «نَبِيّ»؛ ریشه را یا از «ن ب أ» به معنای خبر مهم، یا از «ن ب و» به معنای بلندی دانسته‌اند؛ اسم جمع شکسته، منصوب، مفعول‌به برای «جَعَلَ»؛ ممنوع از صرف، پس بدون تنوین آمده است؛ معنا: «پیامبران».

وَجَعَلَكُم مُلوكًا

و شما را پادشاهان و صاحب‌اختیاران ساخت.

وَجَعَلَكُم: «وَ» حرف عطف؛ «جَعَلَ» ریشه: «ج ع ل»، فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر، فاعل آن ضمیر مستتر «هو» و مرجع آن الله است؛ «كُم» ضمیر متصل مخاطب جمع، مفعول‌به اول؛ معنا: «و شما را قرار داد»، «و شما را ساخت».

مُلوكًا: مفرد آن «مَلِك»؛ ریشه: «م ل ك»؛ اسم جمع، مفعول‌به دوم برای «جَعَلَ»، منصوب با فتحه و تنوین؛ معنا: «پادشاهان»، «صاحبان اختیار»، «دارندگان سلطه و استقلال».

وَآتاكُم ما لَم يُؤتِ أَحَدًا مِنَ العالَمينَ

و به شما چیزی داد که به هیچ‌یک از جهانیان نداده بود.

وَآتاكُم: «وَ» حرف عطف؛ «آتى» ریشه: «أ ت ي»، فعل ماضی از باب إفعال، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فاعل آن ضمیر مستتر «هو» و مرجع آن الله است؛ «كُم» ضمیر متصل مخاطب جمع، مفعول‌به اول؛ معنا: «و به شما داد»، «و به شما عطا کرد».

ما: اسم موصول، مبنی، در محل نصب؛ مفعول‌به دوم برای «آتاكُم»؛ معنا: «آنچه»، «چیزی که».

لَم: حرف نفی و جزم؛ فعل مضارع پس از خود را مجزوم می‌کند؛ معنا: «نـ»، «هرگز در گذشته … نکرد».

يُؤتِ: ریشه: «أ ت ي»؛ فعل مضارع مجزوم به «لَم»، از باب إفعال؛ اصل آن «يؤتي» بوده و به سبب جزم، حرف علهٔ پایانی حذف شده است؛ فاعل آن ضمیر مستتر «هو» و مرجع آن الله است؛ مفعولِ بازگشتی به «ما» در تقدیر است؛ معنا: «نداد»، «عطا نکرد».

أَحَدًا: ریشه: «أ ح د»؛ اسم مفرد، مفعول‌به برای «يُؤتِ»، منصوب با فتحه و تنوین؛ در جملهٔ منفی معنای فراگیر دارد؛ معنا: «هیچ‌کس»، «هیچ فردی».

مِنَ: حرف جر؛ در اینجا برای بیان گروهی است که «أحدًا» از میان آن در نظر گرفته شده؛ معنا: «از»، «از میان».

العالَمينَ: مفرد آن «عالَم»؛ ریشه: «ع ل م»؛ اسم مجرور به «مِن»، علامت جر آن «یاء» است، چون ملحق به جمع مذکر سالم شمرده می‌شود؛ معنا: «جهانیان»، «مردمان»، «همهٔ گروه‌های مردم».