096-013-002-علق

آیا دیدی اگر او تکذیب کند و روی بگرداند؟

أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ

آیا دیدی که اگر او حق را تکذیب کند و از آن روی بگرداند؟

أَرَأَيْتَ
از ریشهٔ «ر ـ أ ـ ي» است. فعل ماضی، خطاب به یک مرد، و مرکب از «أَ» برای پرسش و «رَأَيْتَ» به معنای «دیدی» است. در این‌جا «دیدن» به معنای آگاه شدن، توجه کردن و در نظر گرفتن آمده است. «تَ» ضمیر پیوسته و فاعل است؛ یعنی «تو».

إِنْ
حرف شرط است و به معنای «اگر» می‌آید. این حرف، جملهٔ پس از خود را شرط قرار می‌دهد و در این آیه، مضمونِ «تکذیب کردن و روی گرداندن» را به صورت فرضی مطرح می‌کند.

كَذَّبَ
از ریشهٔ «ك ـ ذ ـ ب» است. فعل ماضی، مفرد، مذکر و غایب، از باب تفعیل است. معنای اصلی آن «دروغ شمردن»، «نپذیرفتنِ حق» و «تکذیب کردن» است. فاعل آن ضمیری پنهان است که به همان شخصِ یادشده در آیات پیشین بازمی‌گردد؛ یعنی «او تکذیب کرد».

وَ
حرف عطف است و به معنای «و» می‌آید. «تَوَلَّىٰ» را به «كَذَّبَ» پیوند می‌دهد؛ یعنی او هم تکذیب کرد و هم روی گرداند.

تَوَلَّىٰ
از ریشهٔ «و ـ ل ـ ي» است. فعل ماضی، مفرد، مذکر و غایب، از باب تفعّل است. معنای آن «روی گرداند»، «پشت کرد»، «اعراض نمود» و «دور شد» است. فاعل آن ضمیری پنهان است که به همان شخص بازمی‌گردد؛ یعنی «او از حق و هدایت روی گرداند».