| و شما، آیا چیزِ با ارزشی در لات و عُزّی (۱۹) |
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّىٰآیا لات و عُزّی را دیده و دربارۀ آنها اندیشیدهاید؟ أَ حرف استفهام؛ برای پرسشِ انکاری و واداشتن مخاطب به توجه و تأمل بهکار رفته است؛ معنای آن: «آیا؟». فَ حرف عطف یا تفریع؛ جمله را به سخن پیشین پیوند میدهد و معنای «پس» یا «بنابراین» میدهد. رَأَيْتُمْ فعل ماضی، دومشخص جمع مذکر، از ریشۀ «ر أ ي»؛ اصل معنای آن «دیدید» است، اما در اینجا به معنای «آیا دربارهاش اندیشیدهاید، بررسی کردهاید و حقیقتش را دریافتهاید؟» آمده است؛ «تُمْ» ضمیر پیوسته و فاعل، به معنای «شما» است. اللَّاتَ اسم خاص، مفرد مؤنث، منصوب و مفعولبهِ «رَأَيْتُمْ»؛ نام یکی از بتهای مشهور عرب در دوران جاهلیت. این واژه در قرآن با تشدیدِ «ل» آمده است و به صورت «اللَّات» خوانده میشود. وَ حرف عطف؛ برای پیوند دادن دو اسم به معنای «و». الْعُزَّىٰ اسم خاص، مفرد مؤنث، معطوف بر «اللَّاتَ» و منصوب؛ نام یکی دیگر از بتهای مشهور عرب در دوران جاهلیت. از ریشۀ «ع ز ز» و مرتبط با معنای «نیرومندتر» و «بسیار عزیز» است؛ این نام را برای بت خود بهکار میبردند. |
لات، عُزّی و مَناةسه الههٔ بزرگ در دین چندخداییِ عربِ پیش از اسلام بودند. نام آنها در قرآن، سورهٔ نجم، آیات ۱۹ تا ۲۳ آمده است: «أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّىٰ * وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ …» در منابع اسلامی معمولاً از آنها با عنوان «بتهای مشهور عرب» یاد میشود؛ اما از نگاه تاریخی، پرستش آنها شکلها و سنتهای گوناگونی در قبایل عرب داشته است. ۱. لات — اللّات
دربارهٔ ریشهٔ نام «لات» اختلاف هست. برخی آن را صورت مؤنثِ نام «الله» دانستهاند؛ ولی این برداشت قطعی نیست. در نوشتههای یونانی و نبطی نیز نامی نزدیک به آن، مانند Allat / Alilat، دیده میشود و نشان میدهد پرستش او فقط به حجاز محدود نبوده است. در روایتهای اسلامی، پس از فتح مکه و گسترش اسلام در طائف، پرستشگاه لات از میان برده شد. ۲. عُزّی — العُزّى
طبق برخی گزارشها، زیارتگاه عزی شامل چند درخت سَمُر یا اقاقیا بوده که مقدس شمرده میشدند. روایتهای اسلامی میگویند خالد بن ولید به فرمان پیامبر اسلام آن مکان را نابود کرد. عزی در میان این سه، احتمالاً ارتباط قویتری با جنگ، کامیابی و پشتیبانی قبیلهای داشته است. نام او در نامهای اشخاص عرب نیز دیده میشود؛ برای نمونه «عبدالعزی» یعنی «بندهٔ عزی». ۳. مَناة — مَنات
در برخی گزارشهای تاریخی، کسانی که برای حج بتپرستانه میرفتند، پس از پایان مناسک خود نزد منات میآمدند و آیینهایی ویژه انجام میدادند. بت یا نشانهٔ مقدس او نیز پس از فتح مکه و مسلمانشدن قبایل منطقه از میان برده شد. نسبت این سه با یکدیگر در بعضی نوشتههای جدید، این سه الهه را یک «سهگانهٔ الهی» معرفی میکنند؛ اما باید با احتیاط سخن گفت. روشن است که هر سه در میان عربِ پیش از اسلام بسیار شناختهشده بودند، ولی شواهد تاریخیِ محکم برای اینکه همهٔ قبایل آنها را دقیقاً یک خانواده یا یک نظام الهی واحد میدانستند، محدود است. در تفسیرها و گزارشهای اسلامی، گاهی آنها را «دختران خدا» میخواندند؛ قرآن همین تصور را رد میکند و از تناقض مشرکان انتقاد میکند که برای خود پسر میخواستند اما فرشتگان یا دختران را به خدا نسبت میدادند. آیات سورهٔ نجم و موضوع «غرانیق» آیات ۱۹ تا ۲۳ سورهٔ نجم این بتها را نام میبرد و سپس پرستش آنها را مبتنی بر گمان و نامگذاریهای بیدلیل میداند. داستانی مشهور با نام «غرانیق» در برخی منابع قدیمی نقل شده که مدعی است آیاتی در ستایش این بتها خوانده شده بود. اما بیشتر محدثان و دانشمندان مسلمان این گزارش را ضعیف، ناسازگار با متن قرآن و غیرقابلاعتماد میدانند؛ در نتیجه، در باور رایج اسلامی پذیرفته نیست. خلاصه
بخش زیادی از آگاهی ما از این سه، از قرآن، تفسیرها، آثار تاریخنگاران مسلمان مانند ابنکلبی در کتاب الاصنام، و کتیبههای عربی و نبطی به دست آمده است. بنابراین، جزئیات برخی روایتها قطعی نیست و میان منابع اختلاف وجود دارد. |