034-014-045-سبأ

هنگامی که مرگ را بر او مقرر کردیم، چیزی آنان را از مرگ او آگاه نکرد، مگر جنبندهٔ زمین که عصای او را می‌خورد. پس هنگامی که [سلیمان] فرو افتاد، جنّیان دریافتند که اگر غیب را می‌دانستند، در عذاب خوارکننده درنگ نمی‌کردند.

فَلَمّا قَضَينا عَلَيهِ المَوتَ

هنگامی که مرگ را بر او مقرر کردیم.

فَـ: حرف عطف یا استیناف؛ برای پیوند دادن این جمله با جملهٔ پیشین؛ پس، بنابراین.
لَمّا: ظرف زمان و حرف شرط؛ هنگامی که، زمانی که.
قَضَينا: از ریشهٔ «ق‌ض‌ی»؛ فعل ماضی، متکلم مع‌الغیر؛ «ما مقرر کردیم، حکم کردیم».
عَلَيهِ: «عَلى» حرف جر به‌معنای بر؛ «هِ» ضمیر پیوسته، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ بر او.
المَوتَ: از ریشهٔ «م‌و‌ت»؛ اسم، معرفه با «ال»، منصوب و مفعولٌ‌به؛ مرگ.

ما دَلَّهُم عَلىٰ مَوتِهِ

چیزی آنان را از مرگ او آگاه نکرد.

ما: حرف نفی؛ نکرد، نبود.
دَلَّهُم: از ریشهٔ «د‌ل‌ل»؛ «دَلَّ» فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ «هُم» ضمیر پیوسته، مفعول؛ آنان را راهنمایی یا آگاه کرد.
عَلىٰ: حرف جر؛ بر، دربارهٔ، نسبت به.
مَوتِهِ: «مَوت» از ریشهٔ «م‌و‌ت»؛ اسم مجرور به‌سبب «على» و مضاف؛ «هِ» ضمیر پیوسته و مضافٌ‌إلیه؛ مرگ او.

إِلّا دابَّةُ الأَرضِ تَأكُلُ مِنسَأَتَهُ

مگر جنبندهٔ زمین که عصای او را می‌خورد.

إِلّا: ابزار استثنا؛ مگر، جز.
دابَّةُ: از ریشهٔ «د‌ب‌ب»؛ اسم، مؤنث، مرفوع؛ فاعلِ «دَلَّهُم» در ساختار استثنا؛ جنبنده، موجودی که روی زمین حرکت می‌کند.
الأَرضِ: از ریشهٔ «أ‌ر‌ض»؛ اسم معرفه، مجرور و مضافٌ‌إلیه؛ زمین.
تَأكُلُ: از ریشهٔ «أ‌ک‌ل»؛ فعل مضارع، سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ می‌خورد.
مِنسَأَتَهُ: از ریشهٔ «ن‌س‌أ»؛ اسم به‌معنای عصا یا چوب‌دستی، منصوب و مفعولٌ‌به؛ «هُ» ضمیر پیوسته و مضافٌ‌إلیه؛ عصای او.

فَلَمّا خَرَّ

پس هنگامی که [سلیمان] فرو افتاد.

فَـ: حرف عطف یا استیناف؛ پس.
لَمّا: ظرف زمان و حرف شرط؛ هنگامی که.
خَرَّ: از ریشهٔ «خ‌ر‌ر»؛ فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ فرو افتاد، بر زمین سقوط کرد.

تَبَيَّنَتِ الجِنُّ

جنّیان دریافتند.

تَبَيَّنَتِ: از ریشهٔ «ب‌ی‌ن»؛ فعل ماضی، سوم‌شخص جمع مؤنث؛ متوجه شدند، آشکارا دریافتند. تاء پایانی برای پیوند آوایی با واژهٔ بعدی آمده است.
الجِنُّ: از ریشهٔ «ج‌ن‌ن»؛ اسم جمع، معرفه و مرفوع؛ جنّیان، موجودات نادیدنی.

أَن لَو كانوا يَعلَمونَ الغَيبَ

که اگر غیب را می‌دانستند.

أَن: حرف مصدری و پیونددهنده؛ اینکه، که.
لَو: حرف شرط برای امری خلاف واقع یا فرضی؛ اگر.
كانوا: از ریشهٔ «ک‌و‌ن»؛ فعل ماضی ناقص، سوم‌شخص جمع مذکر؛ بودند.
يَعلَمونَ: از ریشهٔ «ع‌ل‌م»؛ فعل مضارع، سوم‌شخص جمع مذکر؛ می‌دانند یا می‌دانستند.
الغَيبَ: از ریشهٔ «غ‌ی‌ب»؛ اسم معرفه، منصوب و مفعولٌ‌به؛ غیب، امور پنهان و نادیده.

ما لَبِثوا فِي العَذابِ المُهينِ

در عذاب خوارکننده درنگ نمی‌کردند.

ما: حرف نفی؛ نمی‌کردند، نبود.
لَبِثوا: از ریشهٔ «ل‌ب‌ث»؛ فعل ماضی، سوم‌شخص جمع مذکر؛ درنگ کردند، ماندند.
فِي: حرف جر؛ در.
العَذابِ: از ریشهٔ «ع‌ذ‌ب»؛ اسم معرفه و مجرور؛ عذاب، شکنجه و کیفر.
المُهينِ: از ریشهٔ «ه‌و‌ن»؛ اسم فاعل از «أهانَ»، صفت مجرور برای «العذاب»؛ خوارکننده، تحقیرآمیز.