009-122-113-توبة

و شایسته نبود که مؤمنان همگی کوچ کنند؛ پس چرا از هر گروهی از آنان، دسته‌ای کوچ نکردند تا در دین فهم عمیق پیدا کنند و قوم خود را، هنگامی که به سوی آنان بازگشتند، هشدار دهند؛ باشد که آنان پرهیز کنند.

وَما كانَ المُؤمِنونَ لِيَنفِروا كافَّةً

و شایسته نبود که مؤمنان همگی کوچ کنند.

وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ به معنای «و»، برای پیوند دادن جمله با پیش از خود.
ما: حرف نفی؛ ریشه ندارد؛ در این‌جا برای نفی جملهٔ فعلی، به معنای «نه / نبود / شایسته نبود».
كانَ: فعل ماضی ناقص، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ ریشه: ك و ن؛ به معنای «بود»، و در ترکیب «ما كانَ … لِـ» معنای «سزاوار نبود / درست نبود» می‌دهد.
المُؤمِنونَ: اسم، جمع مذکر سالم، مرفوع، اسمِ «كانَ»؛ ریشه: أ م ن؛ از «إيمان»، به معنای «ایمان‌آورندگان، مؤمنان، اهل ایمان».
لِيَنفِروا: لِـ: لامِ جحود یا تأکید پس از نفی؛ يَنفِروا: فعل مضارع منصوب با حذف نون، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر؛ ریشه: ن ف ر؛ به معنای «کوچ کنند، بیرون روند، برای کاری مهم حرکت کنند»، و در بافت آیه می‌تواند به کوچ برای جهاد یا طلب دین اشاره داشته باشد.
كافَّةً: حال منصوب؛ ریشه: ك ف ف؛ به معنای «همگی، یک‌جا، به‌طور کامل، همگان با هم».

فَلَولا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرقَةٍ مِنهُم طائِفَةٌ

پس چرا از هر گروهی از آنان، دسته‌ای کوچ نکردند؟

فَـ: حرف ربط و نتیجه؛ ریشه ندارد؛ به معنای «پس، بنابراین».
لَولا: حرف تحریک و تشویق یا سرزنش؛ ریشه ندارد؛ در این‌جا به معنای «چرا نه؟ / چرا چنین نشد که؟».
نَفَرَ: فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ ریشه: ن ف ر؛ به معنای «کوچ کرد، بیرون رفت، حرکت کرد».
مِن: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ به معنای «از».
كُلِّ: اسم مجرور به «مِن»، مضاف؛ ریشه: ك ل ل؛ به معنای «هر، همه، تمام».
فِرقَةٍ: اسم مجرور، مضاف‌الیه برای «كُلِّ»؛ ریشه: ف ر ق؛ به معنای «گروه، دسته، جماعتی جداشده از دیگران».
مِنهُم: مِن: حرف جر به معنای «از»؛ هُم: ضمیر متصل سوم‌شخص جمع مذکر؛ ترکیب «مِنهُم» یعنی «از آنان».
طائِفَةٌ: اسم مفرد مؤنث، مرفوع، فاعلِ «نَفَرَ»؛ ریشه: ط و ف؛ به معنای «گروهی، دسته‌ای، جمعی محدود».

لِيَتَفَقَّهوا فِي الدّينِ

تا در دین فهم عمیق پیدا کنند.

لِـ: حرف تعلیل؛ ریشه ندارد؛ به معنای «تا، برای این‌که».
يَتَفَقَّهوا: فعل مضارع منصوب با حذف نون، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر، باب تفعّل؛ ریشه: ف ق ه؛ به معنای «فهم عمیق پیدا کنند، دانا شوند، آگاهی دقیق به دست آورند».
فِي: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ به معنای «در، دربارهٔ».
الدّينِ: اسم مجرور به «فِي»؛ ریشه: د ي ن؛ به معنای «دین، آیین، راه بندگی، شریعت، نظام اعتقادی و عملی».

وَلِيُنذِروا قَومَهُم إِذا رَجَعوا إِلَيهِم

و قوم خود را، هنگامی که به سوی آنان بازگشتند، هشدار دهند.

وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ به معنای «و».
لِـ: حرف تعلیل؛ ریشه ندارد؛ به معنای «تا، برای این‌که».
يُنذِروا: فعل مضارع منصوب با حذف نون، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر، باب إفعال؛ ریشه: ن ذ ر؛ به معنای «هشدار دهند، بیم دهند، آگاه کنند از خطری که در پیش است».
قَومَ: اسم منصوب، مفعول‌به برای «يُنذِروا»، مضاف؛ ریشه: ق و م؛ به معنای «قوم، مردم، جماعت، خویشان و هم‌گروهان».
هُم: ضمیر متصل سوم‌شخص جمع مذکر، مضاف‌الیه؛ به معنای «آنان / ایشان»؛ در «قَومَهُم» یعنی «قومشان».
إِذا: ظرف زمان شرطی؛ ریشه ندارد؛ به معنای «هنگامی که، وقتی که».
رَجَعوا: فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر؛ ریشه: ر ج ع؛ به معنای «بازگشتند، برگشتند».
إِلى: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ به معنای «به سوی، نزد».
هِم: ضمیر متصل سوم‌شخص جمع مذکر، مجرور به «إِلى»؛ به معنای «آنان / ایشان»؛ در «إِلَيهِم» یعنی «به سوی آنان / نزد آنان».

لَعَلَّهُم يَحذَرونَ

باشد که آنان پرهیز کنند.

لَعَلَّ: حرف مشبّه بالفعل؛ ریشه ندارد؛ برای امید، انتظار یا بیان غایت؛ به معنای «باشد که، شاید که».
هُم: ضمیر متصل سوم‌شخص جمع مذکر، اسمِ «لَعَلَّ»؛ به معنای «آنان / ایشان».
يَحذَرونَ: فعل مضارع مرفوع با ثبوت نون، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر؛ ریشه: ح ذ ر؛ به معنای «پرهیز می‌کنند، احتیاط می‌کنند، می‌ترسند و خود را حفظ می‌کنند».