009-104-113-توبة

آیا ندانسته‌اند که الله همان کسی است که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقه‌ها را می‌گیرد، و اینکه الله همان توبه‌پذیرِ مهربان است؟

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الله هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ

آیا ندانسته‌اند که الله همان کسی است که توبه را از بندگانش می‌پذیرد؟

أَلَمْ: از «أَ» + «لَمْ»؛ «أَ» همزهٔ پرسشی برای پرسش انکاری/تقريري؛ «لَمْ» حرف نفی و جزم و قلب است که فعل مضارع را مجزوم می‌کند و معنای گذشته می‌دهد؛ معنا: «آیا … نکرد؟ / آیا … ندانست؟»

يَعْلَمُوا: ریشه: «ع ل م»؛ فعل مضارع مجزوم به «لَمْ»؛ از افعال پنج‌گانه و نشانهٔ جزم آن حذف نون است؛ «واو» ضمیر فاعلی و فاعل فعل است؛ معنا: «می‌دانند / بدانند» و در ترکیب با «أَلَمْ»: «آیا ندانستند؟»

أَنَّ: حرف تأکید و نصب؛ جملهٔ پس از خود را به منزلهٔ مفعول برای «يَعْلَمُوا» می‌آورد؛ معنا: «که، بی‌گمان که».

الله: اسم جلاله؛ اسم «أَنَّ» و منصوب از نظر محلّ نحوی؛ معنا: «الله».

هُوَ: ضمیر منفصل مفرد مذکر غایب؛ در اینجا برای تأکید و اختصاص آمده است؛ از نظر نحوی می‌تواند مبتدا باشد و جملهٔ فعلیهٔ بعد از آن خبر آن، و مجموع آن خبر «أَنَّ» باشد؛ معنا: «او، همان او».

يَقْبَلُ: ریشه: «ق ب ل»؛ فعل مضارع مرفوع؛ فاعل آن ضمیر مستتر «هو» است که به الله برمی‌گردد؛ معنا: «می‌پذیرد، قبول می‌کند».

التَّوْبَةَ: ریشه: «ت و ب»؛ اسم/مصدر؛ مفعول‌به برای «يَقْبَلُ» و منصوب؛ معنا: «توبه، بازگشت از گناه، پشیمانی همراه با بازگشت به فرمان الله».

عَنْ: حرف جر؛ معنا: «از، از سوی، دربارهٔ»؛ در این ترکیب معنای «از بندگانش» می‌دهد.

عِبَادِهِ: «عِبَادِ» ریشه: «ع ب د»؛ جمع «عَبْد»؛ اسم مجرور به «عَنْ» و علامت جر آن کسره است؛ مضاف است. «هِ» ضمیر متصل مفرد مذکر غایب و مضاف‌الیه است که به الله برمی‌گردد؛ معنا: «بندگانِ او».

وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ

و صدقه‌ها را می‌گیرد.

وَ: حرف عطف؛ پیونددهندهٔ این جمله با جملهٔ پیشین؛ معنا: «و».

يَأْخُذُ: ریشه: «أ خ ذ»؛ فعل مضارع مرفوع؛ فاعل آن ضمیر مستتر «هو» است که به الله برمی‌گردد؛ معنا: «می‌گیرد، می‌پذیرد، دریافت می‌کند».

الصَّدَقَاتِ: ریشه: «ص د ق»؛ جمع مؤنث سالم از «صَدَقَة»؛ مفعول‌به برای «يَأْخُذُ» و منصوب است، و چون جمع مؤنث سالم است علامت نصب آن کسره است؛ معنا: «صدقه‌ها، بخشش‌های مالی برای رضای الله».

وَأَنَّ الله هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

و اینکه الله همان توبه‌پذیرِ مهربان است.

وَ: حرف عطف؛ این بخش را به محتوای پیشین پیوند می‌دهد؛ معنا: «و».

أَنَّ: حرف تأکید و نصب؛ جملهٔ اسمیهٔ پس از خود را مؤکد می‌کند؛ معنا: «اینکه، بی‌گمان که».

الله: اسم جلاله؛ اسم «أَنَّ» و منصوب از نظر محلّ نحوی؛ معنا: «الله».

هُوَ: ضمیر منفصل مفرد مذکر غایب؛ برای تأکید و اختصاص آمده است؛ می‌تواند ضمیر فصل دانسته شود یا مبتدا باشد؛ معنا: «او، همان او».

التَّوَّابُ: ریشه: «ت و ب»؛ صیغهٔ مبالغه بر وزن «فَعَّال»؛ خبر برای «الله» یا خبر برای «هُوَ» در تحلیل نحوی؛ معنا: «بسیار توبه‌پذیر، بسیار بازگشت‌کننده با رحمت به سوی بندگان».

الرَّحِيمُ: ریشه: «ر ح م»؛ صفت مشبهه بر وزن «فَعِيل»؛ صفت برای «التَّوَّابُ» یا خبر دوم؛ معنا: «مهربان، دارای رحمت پایدار و ویژه نسبت به بندگان مؤمن».