009-025-113-توبة

همانا الله شما را در جایگاه‌های بسیاری یاری کرد، و نیز در روز حُنَین؛ آنگاه که زیادیِ نفراتتان شما را به شگفت آورد، اما هیچ سودی برای شما نداشت، و زمین با همهٔ فراخی‌اش بر شما تنگ شد، سپس پشت‌کرده و گریزان روی برگرداندید.

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ

همانا الله شما را در جایگاه‌های بسیاری یاری کرد.

لَقَدْ: ترکیب «لَـ» + «قَدْ»؛ «لَـ» حرف تأکید، بی‌ریشه؛ «قَدْ» حرف تحقیق و تأکید، بی‌ریشه؛ در کنار فعل ماضی معنای قطعیت و تأکید می‌دهد: «به‌راستی»، «همانا»، «قطعاً».

نَصَرَكُمُ: «نَصَرَ» فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ ریشه: ن ص ر؛ معنا: یاری کرد، کمک کرد، پیروز گرداند. «كُم» ضمیر متصل، دوم‌شخص جمع، مفعول‌به؛ معنا: شما را. حرکت «ـُ» در پایان برای پیوند آوایی با واژهٔ بعد آمده است.

اللهُ: اسم جلاله، اسم خاص برای پروردگار؛ در این جمله فاعل و مرفوع است؛ نشانهٔ رفع: ضمهٔ پایانی «ـُ»؛ معنا: الله.

فِي: حرف جر، بی‌ریشه؛ معنا: در، داخلِ، در میانِ.

مَوَاطِنَ: اسم جمعِ «مَوْطِن»؛ ریشه: و ط ن؛ اسم مکان؛ مجرور به «فِي» است، ولی چون جمع شکسته و غیرمنصرف در این کاربرد آمده، نشانهٔ جر آن فتحه است؛ معنا: جایگاه‌ها، موقعیت‌ها، میدان‌ها، محل‌ها.

كَثِيرَةٍ: صفت برای «مَوَاطِنَ»؛ ریشه: ك ث ر؛ اسم صفت، مؤنث مفرد مجرور؛ چون «مَوَاطِن» جمع غیرعاقل است، صفت آن به صورت مؤنث مفرد آمده است؛ معنا: بسیار، فراوان.

وَيَوْمَ حُنَيْنٍ

و در روز حُنَین.

وَ: حرف عطف، بی‌ریشه؛ معنا: و، نیز.

يَوْمَ: اسم؛ ریشه: ي و م؛ ظرف زمان و منصوب؛ معنا: روز، زمان، هنگام.

حُنَيْنٍ: اسم خاص؛ نام منطقه و نبردی معروف در تاریخ اسلام؛ مضاف‌الیه برای «يَوْمَ» و مجرور است؛ معنا: حُنَین.

إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ

آنگاه که زیادیِ نفراتتان شما را به شگفت آورد.

إِذْ: ظرف زمان، بی‌ریشه؛ برای اشاره به زمان گذشته؛ معنا: هنگامی که، آنگاه که، وقتی که.

أَعْجَبَتْكُمْ: «أَعْجَبَتْ» فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ ریشه: ع ج ب؛ باب إفعال؛ معنا: به شگفت آورد، خوشایند آمد، موجب خودپسندی شد. «تْ» نشانهٔ تأنیث فعل است و به فاعل مؤنث یعنی «كَثْرَة» برمی‌گردد. «كُم» ضمیر متصل، دوم‌شخص جمع، مفعول‌به؛ معنا: شما را.

كَثْرَتُكُمْ: «كَثْرَةُ» اسم؛ ریشه: ك ث ر؛ فاعل فعل «أَعْجَبَتْ» و مرفوع؛ معنا: زیادی، فراوانی، کثرت. «كُم» ضمیر متصل، دوم‌شخص جمع، مضاف‌الیه؛ معنا: شما، شماها. کل ترکیب: «زیادیِ شما»، یعنی «زیادیِ نفراتتان».

فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا

اما هیچ سودی برای شما نداشت.

فَـ: حرف ربط و نتیجه، بی‌ریشه؛ معنا: پس، اما در نتیجه، ولی.

لَمْ: حرف نفی و جزم، بی‌ریشه؛ بر سر فعل مضارع می‌آید و معنای گذشتهٔ منفی می‌دهد؛ معنا: نکرد، نشد، هرگز در آن موقع نکرد.

تُغْنِ: فعل مضارع مجزوم به «لَمْ»؛ صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ ریشه: غ ن ي؛ از فعل «أَغْنَى يُغْنِي»؛ معنا: بی‌نیاز کرد، سود رساند، کفایت کرد، دفع کرد. فاعل آن به «كَثْرَتُكُمْ» برمی‌گردد؛ یعنی آن فراوانی برای شما کاری از پیش نبرد.

عَنْكُمْ: «عَنْ» حرف جر، بی‌ریشه؛ معنا: از، از سوی، به جای، در برابر. «كُم» ضمیر متصل، دوم‌شخص جمع، مجرور به «عَنْ»؛ معنا: از شما، برای شما، از جانب شما.

شَيْئًا: اسم؛ ریشه: ش ي ء؛ مفعول‌به یا مفعول مطلقِ معنایی برای تأکید نفی، منصوب؛ معنا: چیزی، هیچ چیزی. در اینجا همراه با نفی یعنی: «هیچ سودی»، «هیچ کاری»، «هیچ چیزی».

وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ

و زمین با همهٔ فراخی‌اش بر شما تنگ شد.

وَ: حرف عطف، بی‌ریشه؛ معنا: و.

ضَاقَتْ: فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ ریشه: ض ي ق؛ معنا: تنگ شد، محدود شد، فشار آورد. «تْ» نشانهٔ تأنیث فعل است و به فاعل مؤنث یعنی «الْأَرْضُ» برمی‌گردد.

عَلَيْكُمُ: «عَلَى» حرف جر، بی‌ریشه؛ معنا: بر، بر ضد، بر روی. «كُم» ضمیر متصل، دوم‌شخص جمع، مجرور به «عَلَى»؛ معنا: بر شما. حرکت «ـُ» در پایان برای پیوند آوایی با واژهٔ بعد آمده است.

الْأَرْضُ: اسم؛ ریشه: أ ر ض؛ فاعل فعل «ضَاقَتْ» و مرفوع؛ معنا: زمین، سرزمین، عرصه.

بِمَا: «بِـ» حرف جر، بی‌ریشه؛ معنا: با، به، همراه با. «مَا» در اینجا می‌تواند مصدریه باشد؛ یعنی «با فراخی‌اش» یا «با آنکه فراخ بود». کل ترکیب «بِمَا رَحُبَتْ» یعنی: «با همهٔ فراخی‌اش».

رَحُبَتْ: فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ ریشه: ر ح ب؛ معنا: فراخ شد، وسیع بود، گشاده بود. «تْ» نشانهٔ تأنیث فعل است و به «الْأَرْضُ» برمی‌گردد.

ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

سپس پشت‌کرده و گریزان روی برگرداندید.

ثُمَّ: حرف عطف، بی‌ریشه؛ برای ترتیب همراه با فاصله یا مرحلهٔ بعد؛ معنا: سپس، آنگاه.

وَلَّيْتُمْ: فعل ماضی، صیغهٔ دوم‌شخص جمع مذکر؛ ریشه: و ل ي؛ باب تفعیل؛ معنا: پشت کردید، روی گرداندید، برگشتید و رفتید. «تُم» ضمیر فاعلی متصل؛ معنا: شما.

مُدْبِرِينَ: اسم فاعل جمع مذکر سالم؛ ریشه: د ب ر؛ از باب إفعال، «أَدْبَرَ يُدْبِرُ»؛ حال برای فاعل «وَلَّيْتُمْ» و منصوب با «یاء»؛ معنا: پشت‌کنندگان، روی‌گردانان، گریزان، کسانی که پشت کرده‌اند.