و-ز-ن

« Back to Glossary Index
ریشهٔ سه‌حرفی (و ز ن) در قرآن ۲۳ بار و در چهار صورتِ مشتق به‌کار رفته است:

سه بار به‌صورت فعل باب اول وَزَنُوا — «وزن کردند / سنجیدند»

۱۶ بار به‌صورت اسم مِیزَان — «ترازو، معیارِ سنجش»

«مِیزان» در فارسی و عربی چند معنای اصلی دارد و معنای دقیقش به بافت جمله بستگی دارد:

معناها

  1. ترازو و ابزار سنجش وزن
    • مثال: «میزان را روی صفر تنظیم کن.»
    • در این معنا، ابزار یا معیارِ وزن‌کردن است.
  2. اندازه، مقدار، درجه یا نسبت
    • مثال: «میزان بارندگی امسال کم بوده است.»
    • مثال: «میزان علاقه‌اش به موسیقی زیاد است.»
  3. تعادل و توازن
    • مثال: «در مصرف آب باید میزان را رعایت کرد.»
    • گاهی نزدیک به معنای اعتدال و میانه‌روی است.
  4. معیار سنجش و داوری
    • مثال: «عدالت، میزانِ ارزش‌گذاریِ رفتارهاست.»
    • در متون دینی و ادبی، «میزان» می‌تواند به معنای معیار حق و باطل یا وسیلهٔ سنجش اعمال باشد.
  5. اصطلاح موسیقی: میزان یا ضرب‌آهنگ
    • یعنی تقسیم‌بندی منظم زمان در یک قطعهٔ موسیقی.
  6. اصطلاح نجومی: برج میزان
    • «میزان» نام برج هفتم منطقه‌البروج است؛ برابر با نشان ترازو در نجوم غربی (Libra).
  7. نام و عنوان
    • «میزان» گاهی نام اشخاص، کتاب‌ها، نشریه‌ها یا نهادها نیز هست.

ریشه:

  • وَزَنَ: وزن کرد
  • وَزن: سنگینی، وزن
  • میزان: وسیله یا معیارِ وزن و سنجش

ساخت واژهٔ «میزان» بر الگوی عربیِ مِفعال است؛ الگویی که اغلب برای نام ابزار یا وسیله به کار می‌رود. بنابراین معنای نخستین آن احتمالاً «ابزار وزن‌کردن» بوده و سپس به مفهوم‌های گسترده‌تر، مانند مقدار، معیار، تعادل و سنجش، گسترش یافته است.

نکته: در فارسی امروز، «میزان» بسیار رایج‌تر از معنای ترازو، در معنای «مقدار» به کار می‌رود؛ مثل «میزان درآمد»، «میزان خطر» و «میزان تأثیر».

سه بار به‌صورت اسم وَزْن — «وزن، سنجش»

یک بار به‌صورت اسم مفعول مَوْزُون — «وزن‌شده، سنجیده»

Verb (form I) -to weigh

(17:35:5) wazinūوَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ
(26:182:1) wazinūوَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ
(83:3:4) wazanūhumوَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ

Noun

(6:152:14) wal-mīzānaوَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ
(7:8:6) mawāzīnuhuفَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
(7:9:3) mawāzīnuhuوَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ
(7:85:21) wal-mīzānaفَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ
(11:84:17) wal-mīzānaوَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ
(11:85:4) wal-mīzānaوَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ
(21:47:2) l-mawāzīnaوَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ
(23:102:3) mawāzīnuhuفَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
(23:103:3) mawāzīnuhuوَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ
(42:17:6) wal-mīzānaاللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ
(55:7:4) l-mīzānaوَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ
(55:8:4) l-mīzāniأَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ
(55:9:6) l-mīzānaوَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ
(57:25:8) wal-mīzānaوَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ
(101:6:4) mawāzīnuhuفَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ
(101:8:4) mawāzīnuhuوَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ

Noun

(7:8:1) wal-waznuوَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ
(18:105:14) waznanفَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا
(55:9:2) l-waznaوَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ

Passive participle

(15:19:11) mawzūninوَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ
Nach oben scrollen