س-د-ر

« Back to Glossary Index
ریشهٔ سه‌حرفی  (س د ر) چهار بار در قرآن آمده است و در دو صورتِ مشتق به‌کار رفته است:

دو بار به‌شکل اسم سِدْر — درخت کنار

Noun

(34:16:15) sid’rinذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ
(56:28:2) sid’rinفِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ

دو بار به‌شکل اسم سِدْرَة — یک درخت کنار / درخت سدر

Noun

(53:14:2) sid’ratiعِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَىٰ
(53:16:3) l-sid’rataإِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰ

کاربرد و معنا در زبان عربی

سِدْرَةُ المُنْتَهَىٰ ترکیبی عربی است و در متون اسلامی به درختی بسیار عظیم و بلندمرتبه اشاره دارد که در بالاترین حدّ آسمان‌ها قرار دارد. این تعبیر در قرآن کریم، سورهٔ نجم، آیات ۱۴ تا ۱۶ آمده است:

عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَىٰ
«نزدِ سدره‌المنتهی»

واژهٔ سِدْرَة به معنای یک درخت سِدر است و المُنْتَهىٰ یعنی «جای پایان»، «آخرین حد» یا «نقطهٔ نهایی». بنابراین، معنای تحت‌اللفظی آن چنین است:

«درخت سدرِ واقع در نهایت و پایانِ راه»

در کاربرد دینی، این نام به مرزی اشاره دارد که فراتر از آن، دانش و دسترسی مخلوقات محدود دانسته می‌شود.

اطلاعات ریشه‌شناختی

  • سِدْرَة از ریشهٔ عربی س د ر می‌آید و نام درخت سِدر است. سدر درختی شناخته‌شده در مناطق عربی است که میوهٔ آن را نَبِق می‌نامند.
  • المُنْتَهىٰ اسم مکان یا اسم مصدرِ مرتبط با فعل اِنْتَهىٰ است.
  • فعل اِنْتَهىٰ از ریشهٔ ن هـ ی ساخته شده و معنای «به پایان رسیدن»، «متوقف شدن» یا «به آخرین حد رسیدن» دارد.
  • ساخت دستوریِ سِدْرَةُ المُنْتَهىٰ یک ترکیب اضافی است: «سدره» مضاف و «المنتهى» مضاف‌الیه است.

۳ مترادف نزدیک

از آن‌جا که «سِدْرَةُ المُنتَهىٰ» نامی ویژه و دینی است، مترادف کاملاً یکسان ندارد؛ اما تعبیرهای نزدیک عبارت‌اند از:

  1. شَجَرَةُ النِّهَايَةِ — درختِ پایان
  2. شَجَرَةُ أَقْصَى الحُدودِ — درختِ دورترین مرزها
  3. شَجَرَةُ الغَايَةِ — درختِ نهایت یا مقصد نهایی

۳ متضاد

این ترکیب نیز متضادِ دقیق و مستقیم ندارد، زیرا نامی خاص است. با این حال، در برابر مفهوم «نهایت» می‌توان این واژه‌ها را آورد:

  1. البِدَايَة — آغاز
  2. الأَوَّل — نخستین
  3. المَبْدَأ — مبدأ، نقطهٔ شروع

«سِدر» در فارسی و عربی چند کاربرد و معنا دارد:

  1. درخت کنار / نبق
    • معنای اصلی واژه در عربی است.
    • سِدر نام درختی خاردار از تیرهٔ عنابیان است که در فارسی بیشتر آن را کنار می‌نامند.
    • برگ آن را آسیاب می‌کنند و به صورت پودر برای شست‌وشوی مو و پوست به کار می‌برند.
    • میوه‌اش نیز «کنار» یا در عربی «نَبِق» نام دارد.
  2. پودر برگ درخت سدر
    • در گفتار روزمرهٔ فارسی، «سدر» اغلب به پودر سبزرنگ برگ این درخت گفته می‌شود.
    • کاربردهای سنتی آن شامل شستن مو، بدن، و گاه استفاده در آیین‌های غسل و شست‌وشوی مردگان است.
  3. کاربرد دینی و قرآنی
    • در قرآن، «سِدر» به درخت کنار اشاره دارد؛ مانند:
      • سِدرِ مَخضود: کنارِ بی‌خار یا درخت کنارِ پربار.
      • سِدرَةُ المُنتَهى: «درخت کنارِ پایان/مرز نهایی»؛ اصطلاحی شناخته‌شده در توصیف معراج پیامبر در متون اسلامی.
  4. نام شخص
    • «سدر» گاهی به‌عنوان نام دختر یا پسر نیز استفاده می‌شود، معمولاً با الهام از درخت سدر و بار معنایی پاکیزگی، سرسبزی و اشارهٔ دینی آن.

ریشهٔ واژه

«سِدر» واژه‌ای عربی است: سِدْر (sidr)(sidr).

  • مفرد آن: سِدرة، یعنی یک درخت سدر.
  • جمع آن: سِدر یا سِدرات.
  • این واژه از عربی وارد فارسی شده و در فارسی، به‌ویژه برای پودر برگ درخت کنار، رایج شده است.

نکته: تلفظ رایج فارسی آن معمولاً سِدر است، نه «سَدر».

Nach oben scrollen