لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ اگر کتابی از جانب خدا که پیشی گرفته نبود، شما را در آنچه گرفتید عذابی بزرگ میگرفت.
جمله ۱: لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ ترجمه: اگر نوشته/حکمِی از سوی خدا که از پیش مقرر شده بود، نبود… تحلیل واژگان و نقشها: - لَوْلَا: حرف شرط غیر جازم به معنای «اگر نبود».
- كِتَابٌ: اسم مفرد نکره، مبتدا مرفوع با ضمه؛ معنای «کتاب/حکم/تقدیر».
- ریشه: ك-ت-ب (کتب)؛ معانی ریشه: نوشتن، مقرر کردن.
- مِنَ: حرف جر به معنای «از».
- اللَّهِ: اسم جلاله مجرور به «مِنَ» با کسره؛ «خدا».
- سَبَقَ: فعل ماضی، فعل سوم شخص مفرد؛ معنای «پیشی گرفت/قبلاً برقرار شد».
- ریشه: س-ب-ق (سبق)؛ معانی ریشه: پیشی گرفتن، جلو بودن.
- نقش: فعلِ جملهٔ صله/خبرِ ضمنی برای «كتابٌ» (میتواند بهصورت صفتِ موصولگونه فهم شود: «كتابٌ قد سبق»).
جمله ۲: لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ترجمه: قطعاً، در آنچه به دست آوردید/گرفتید، عذابی بزرگ شما را درمیگرفت. تحلیل واژگان و نقشها: - لَ: لامِ ابتداء/لامِ توکید داخل بر جمله اسمیه برای تأکید.
- مَسَّكُمْ: فعل ماضی «مَسَّ» + ضمیر متصل «كُم» (شما)، معنای «به شما اصابت کرد/شما را گرفت».
- ریشه: م-س-س (مسّ)؛ معانی ریشه: لمس کردن، رسیدن، اصابت کردن.
- نقش: فعل و فاعلِ مؤخر جمله اسمیه در تحلیل بلاغی میتواند «عذابٌ» باشد؛ اما در ظاهر ترکیب، «مَسَّ» فعل و «كُم» مفعول به. فاعلِ «مَسَّ» مؤخر است و «عَذَابٌ» میآید.
- فِي: حرف جر به معنای «در».
- مَا: اسم موصول یا مصدر، «آنچه».
- أَخَذْتُمْ: فعل ماضی «أخذ» + ضمیر فاعلی «تُمْ» (شما)، معنای «گرفتید/به دست آوردید».
- ریشه: أ-خ-ذ (أخذ)؛ معانی ریشه: گرفتن، اخذ کردن.
- نقش: فعل و فاعلِ جملهٔ صله برای «ما».
- عَذَابٌ: اسم نکره مرفوع با ضمه؛ فاعلِ مؤخرِ فعل «مَسَّ».
- ریشه: ع-ذ-ب (عذب)؛ معانی ریشه: عقوبت، رنج.
- عَظِيمٌ: صفت برای «عذابٌ»، مرفوع با ضمه؛ معنای «بزرگ/شدید».
- ریشه: ع-ظ-م (عظم)؛ معانی ریشه: بزرگ بودن، عظمت.
توضیح نحوی کلی: - ساختار آیه شرطیِ تعلیقی است: «لولا» شرطِ امتناعِ جواب به سبب وجودِ شرط را میآورد. معنای ضمنی: چون «کتاب» الهی از پیش مقرر بود، آن عذابِ بزرگ به شما نرسید؛ وگرنه میرسید.
- «كتابٌ من الله سبق» بهمنزلهٔ تقدیر و حکم پیشین الهی (مانند اجازهٔ غنیمت یا عفو) است.
- در بخش دوم، فاعلِ حقیقیِ «مَسَّ» «عذابٌ» است که مؤخر آمده و «كم» مفعول به است. «فيما أخذتم» جار و مجرور + صلهٔ «ما» است که متعلق به «مسَّ».
| 