قسم به آن انجیر و به آن زیتون. (همان‌طور که در نخستین قسم قرآن، یعنی در سورهٔ قلم، توضیح دادیم ــ جایی که الله به قلم و نوشتهٔ کفار قسم خورده بود ــ و پس از آن، ده‌ها قسم قرآن را به گواهی و شهادت ترجمه کردیم، قسم‌های قرآن برای شهادت و استدلال‌اند. متأسفانه تمام مفسران قرآن، آنها را بیهوده، بی‌مصرف و زائد معرفی کرده‌اند و گفته‌اند چون اینها نعمت‌های الله و شریف‌اند، الله بیهوده به آنها قسم خورده است. حتی متوجه نشده‌اند که اگر خودشان، مثلاً، می‌گویند: «به خدا قسم که چنین کاری کرده‌ام»، معنایش آن است که خدا شاهد است که من چنین کاری کرده‌ام.) (خوب است طرفداران تفسیرهای دیگر بروند و تفسیر ابوالفتوح رازی، و بلکه تمام تفسیرهای سنی و شیعه، را ببینند تا دریابند که چگونه در آنها، بر اساس روایات، «تین» و «زیتون» را یا به معنای انجیر و زیتون خوراکی دانسته‌اند، یا گفته‌اند «تین» مسجد دمشق و «زیتون» مسجد بیت‌المقدس است، یا «تین» مسجد اصحاب کهف و «زیتون» مسجد ایلیا است. کسانی که این سخنان را گفته‌اند، نوشته‌اند که چون در این مکان‌ها درخت انجیر و زیتون می‌روید، خداوند به مسجدهای آنها یا به میوه‌هایشان سوگند خورده است. همچنین، بر اساس روایتی دیگر، گفته‌اند مقصود دو کوه در شام است که در یکی درخت انجیر و در دیگری درخت زیتون فراوان است. در روایتی دیگر گفته‌اند «تین» مسجدالحرام در مکه و «زیتون» مسجدالاقصی در بیت‌المقدس است. روایت دیگری می‌گوید «تین» کوه‌هایی نزدیک همدان و «زیتون» کوه‌هایی در شام است. بر اساس روایتی دیگر، «تین» کوفه و «زیتون» شام است. سرانجام، طبق هشتمین روایت، «تین» کوهی در دمشق و «زیتون» کوهی در بیت‌المقدس است. اما حقیقتی که ما از روی کنجکاوی به دست آورده‌ایم، این است که «تین» یا انجیر، عبارت است از خانهٔ انجیر که در مسیحیت به نام «بیت‌فاجی» معروف است. این مکان دهکده‌ای در جنوب شرقی کوه زیتون، در نزدیکی اورشلیم، بود که در آن و اطرافش درختان انجیر فراوانی وجود داشت. بر اساس آنچه در آغاز باب یازدهم انجیل مرقس و آغاز باب بیست‌ویکم انجیل متی نوشته شده، حضرت عیسی همراه با شاگردانش در آنجا سکونت داشت و به تعلیم مردم می‌پرداخت. همچنین، حضرت عیسی طبق آنچه در باب‌های دوازدهم و سیزدهم انجیل مرقس آمده است، مردم را از طریق وحی الهی دربارهٔ چگونگی قیامت، زنده‌شدن دوبارهٔ مردگان در آخرت و نشانه‌های نزدیک‌شدن آن زمان در دنیا آگاه می‌کرد.) (1) |
وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِسوگند به انجیر و زیتون. وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ |
بخش نخست متن،یعنی گزارش وجود تفسیرهای گوناگون دربارهٔ «التین والزیتون» در آیهٔ ۱ سورهٔ تین، در کلیت خود درست است: در منابع تفسیری مسلمانان واقعاً چند دسته تفسیر دیده می‌شود، از جمله:
اما باید توجه داشت که اینها همه هم‌وزن و هم‌اعتبار نیستند. بسیاری از تطبیق‌های بسیار جزئی، مانند نسبت‌دادن «تین» به کوهی نزدیک همدان، نقل‌های پراکنده‌اند و معمولاً پشتوانهٔ حدیثیِ نیرومند ندارند. در تفسیرها نیز غالباً معنای ظاهریِ انجیر و زیتون، یا اشاره به سرزمین‌های مرتبط با پیامبران، جدی‌تر مطرح شده است. ادعای «تین = بیت‌فاجی» چطور؟ این بخش از متن، به صورت ارائه‌شده، مستند و درست نیست. ۱. «بیت‌فاجی» واقعاً چه معنایی دارد؟ بیت‌فاجی یا Bethphage نام روستایی در نزدیکی اورشلیم، در دامنه یا حوالی کوه زیتون، بوده است. نام آن در اصل آرامی/عبری معمولاً به معنای: «خانهٔ انجیرهای نارس» یا «خانهٔ انجیر نوبر» دانسته می‌شود؛ نه صرفاً «خانهٔ انجیر» به معنای قطعی و بی‌ابهام. پس پیوند واژهٔ بیت‌فاجی با انجیر، از نظر ریشه‌شناسی قابل قبول است. ۲. آیا عیسی و شاگردانش در بیت‌فاجی «سکونت داشتند»؟ خیر؛ این ادعا با متن انجیل‌ها سازگار نیست. در اناجیل، بیت‌فاجی محلّی است که عیسی هنگام نزدیک‌شدن به اورشلیم، پیش از ورود معروفش به شهر، به آن می‌رسد و از آنجا دو شاگرد را برای آوردن کره‌الاغ می‌فرستد:
اما این متون نمی‌گویند عیسی و شاگردانش در بیت‌فاجی اقامت داشته‌اند یا آنجا پایگاه آموزش مردم بوده است. برعکس، در روایت‌های اناجیل، اقامت شبانهٔ عیسی در روزهای پایانی حضورش در اورشلیم بیشتر با بیت‌عنیا / Bethany پیوند دارد، نه بیت‌فاجی:
بنابراین، در متن مورد پرسش، احتمالاً بیت‌فاجی با بیت‌عنیا اشتباه گرفته شده است. ۳. آیا مرقس ۱۲ و ۱۳ می‌گویند این آموزش‌ها در بیت‌فاجی بوده است؟ خیر.
این فصل‌ها محل سخنرانی را بیت‌فاجی معرفی نمی‌کنند. ۴. آیا می‌توان از بیت‌فاجی نتیجه گرفت که «التین» در قرآن حتماً آنجاست؟ نه. چنین نتیجه‌ای از نظر تاریخی، زبانی و تفسیری قابل اثبات نیست. شباهت میان «تین» به معنای انجیر و نام مکانی که معنایش با انجیر ارتباط دارد، به‌تنهایی دلیل کافی برای تعیین مراد آیه نیست. برای این ادعا باید دست‌کم شواهدی روشن وجود داشته باشد، مانند:
چنین پشتوانه‌ای برای تفسیر «تین = بیت‌فاجی» شناخته‌شده نیست. یک اشکال مهم دیگر اگر «تین» را بیت‌فاجی بدانیم، «زیتون» را چه باید دانست؟ متن ظاهراً کوه زیتون را در نظر دارد. از نظر جغرافیایی بیت‌فاجی خود در نزدیکی کوه زیتون بوده است. بنابراین این تفسیر، دو واژهٔ سوگند را به دو مکان بسیار نزدیک و مرتبط با یکدیگر برمی‌گرداند؛ در حالی که ادامهٔ سوره معمولاً در تفسیرهای دینی با مکان‌ها یا نشانه‌های گسترده‌ترِ مرتبط با پیامبران فهمیده شده است: سرزمین عیسی، طور سینا و مکه. جمع‌بندی
پس منصفانه‌ترین صورت‌بندی این است: بیت‌فاجی می‌تواند فقط یک تداعی جغرافیاییِ ممکن در بحث انجیر و منطقهٔ اورشلیم باشد، اما نمی‌توان آن را تفسیر ثابت یا مقصود قطعیِ «التین» دانست. |