| و آن کشتیهای بلند شده که در دریا چون کوههائی در حرکتند در اختیار او هستند (24) (یعنی بر طبق قوانینی که الله مقرر کرده بوجود آمده اند و مورد استفاده قرار گرفته اند) رج. به سوره شوری آیات 32 تا 34 |
وَلَهُ الجَوارِ المُنشَآتُ فِي البَحرِ كَالأَعلامِو کشتیهای ساختهشده در دریا، که مانند نشانههای بلند هستند، از آنِ اوست. وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَ الْأَعْلَامِ |
[نهرهاى دريائى]«وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ»؛ الرحمن: ۲۴. یعنی برای خداست آنچه در دریا جاری است و در آن پدید آمده و مانند مرزهاست. «جوار» جمع «جاریه» است؛ یعنی جاریشوندهها. «منشآت» از «نشأ» است؛ یعنی پدیدآمدهها و پیداشدهها. «اعلام» جمع «علم» است و آنچنانکه راغب در مفردات گوید، به معنای علامت و نشانهٔ چیزی است؛ مانند علامت راه و نشانهٔ لشکر. کوه را نیز از آن جهت «علم» گویند که نشانهٔ وجود خویش است. در اقربالموارد آمده است: «علم» به معنای شکاف لب بالا یا شکاف یک طرف آن، مرز میان زمینها، نشانهٔ راه و کوه بلند است؛ و گفتهاند که این واژه شامل هر کوهی میشود. پس «اعلام» به معنای مرزها و نشانههاست. مفسران گویند: مراد از این آیه کشتیهایی است که در دریاها رواناند. «منشآت» را به معنای مرتفعات و «اعلام» را به معنای کوهها گرفته و گفتهاند: یعنی برای خداست کشتیهایی که مانند کوهها در دریا حرکت میکنند. این معنا بسیار سخیف و نابجا و خروج از مدلول لفظ است؛ زیرا «الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ» صریح است که این حرکتکنندهها در دریا پدید آمدهاند. چگونه میتوان «نشأ» را به معنای ارتفاع گرفت؟! آیا معنای آیهٔ «أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ» ـ مؤمنون: ۷۸ ـ این است که «برای شما گوش بلند کرد» یا «برای شما گوش پدید آورد»؟! وانگهی، «اعلام» را چگونه میتوان به معنای کوهها گرفت، حال آنکه کشتیهای آن روز جز کشتیهای بادی و ناچیز نبودند؟ افزون بر این، کوه معنای اصلی «اعلام» نیست، بلکه معنای کنایی آن است. معنای اصلی آن نشانه است و مرزها را از آن جهت «اعلام» گویند که نشانهٔ انفصال زمینها هستند. پس مراد از آیهٔ شریفه چیست؟ مراد از آن، بیشک، رودهایی است که در وسط دریاها و اقیانوسها رواناند. این رودهای عظیم از خود دریاها پدید میآیند و در آنها حرکت میکنند و مانند مرزها، روشن و محسوساند. معنای آیه این است: «برای اوست رودهایی که در دریا پدید آمده و مانند مرزها در آن رواناند.» و این از حقایق عجیب قرآن مجید است. این مطلب از تراوش افکار نگارنده است و تاکنون آن را در جایی ندیدهام. مخفی نماند که رودهای عظیمی در سطح دریاها رواناند و جریان آنها آبهای گرم استوا را بهسوی قطبها و آبهای سرد قطبی را بهسوی استوا حرکت میدهد. علت تولید این رودهای دریایی، اختلاف درجهٔ حرارت مناطق استوا و قطبهاست و عامل مهم دیگری که در حرکت آبها تأثیر دارد، وزش بادهاست؛ بهویژه بادهای منظم آلیزه که در جریانهای دریایی دخالت دارند. چون رنگ، غلظت، املاح و حرارت رودهای دریایی با آب اقیانوسها تفاوت دارد، حرکت آنها در اقیانوس کاملاً آشکار است. مهمترین رودهای گرم که در اقیانوس جاری است، یکی گلفاستریم است که از خلیج مکزیک، واقع در غرب اقیانوس اطلس و جنوب ایالات متحدهٔ آمریکا، آغاز میشود و از جنوب بهسوی شمال شرقی جریان مییابد. سپس به سواحل غربی اروپا میرسد و از کنار جزایر انگلستان و کشور نروژ میگذرد. پهنای آن حدود ۱۴۵ کیلومتر و عمق آن در بعضی نقاط بیش از ۸۰۰ متر است. در هر دقیقه، دو میلیارد تن آب در امتداد ساحل فلوریدا حرکت میکند. از مهمترین جریانهای آب سرد، جریان آب سرد گرینلند است که از کنار شبهجزیرهٔ لابرادور گذشته، به سواحل شرقی آمریکا میرود. برای اطلاع بیشتر، به کتاب دریـا، دیار عجایب، فصل «رودهای عظیم دریا» و سایر کتابهای جغرافیا رجوع شود. بهموجب محاسبهٔ دانشمندان، آبهای اقیانوس منجمد شمالی، مانند آب یک استخر شنا، هر ۱۶۵ سال یکبار تعویض میشود. در اقیانوسهای دیگر نیز وضع همین است. ۶ ـ «وَ مِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ. إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلىٰ ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ. أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا»؛ شورى: ۳۲ـ۳۴. یعنی از جملهٔ آیات او، جاریشوندههایی است که مانند مرزها در دریا رواناند. اگر بخواهد، باد را آرام میکند و آنها بر پشت دریا بیحرکت میمانند. در اینها برای هر بردبار و شکرگزاری، نشانههایی از قدرت خداست؛ یا آنها را به سبب اعمال مردم حبس و متوقف میکند. این سه آیه نیز دربارهٔ رودهای دریایی است. جملهٔ «إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ…» شایان دقت است؛ زیرا عامل مهم جریان آنها، چنانکه گفته شد، بادهای منظم آلیزه و کنترآلیزه ـ یعنی باد مخالف آلیزه ـ است که بهطور مداوم از قطبها بهسوی استوا و بالعکس میوزند. اگر این بادها نباشند، جریانهای دریایی متوقف میشوند. دربارهٔ علت جریانهای دریایی، به کتاب دریـا، دیار عجایب، صص. ۴۵ـ۵۳ رجوع شود. «إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ»؛ آری، بردباری و تأمل لازم است تا به این حقایق پی برده شود و پس از پی بردن، شکرگزاری لازم است. بدون تأمل و سپاسگزاری، این امور بهصورت نشانههای قدرت الهی تجلی نخواهند کرد. «أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا»؛ این کلمه از «وبق» به معنای حبس است. در قاموس گوید: «اوبقه، ای حبسه»؛ یعنی او را حبس کرد. در سورهٔ کهف آمده است: «وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً» ـ آیهٔ ۵۲ ـ یعنی میان آنها محبسی قرار دادیم. پس معنای آیه چنین میشود: «یا آنها را به سبب اعمال مردم حبس و متوقف کند.» این عبارت، بهنوعی تکرار «فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ» است. خلاصه آنکه خدا جاریشوندهها را گاهی به خواست خود متوقف میکند؛ زیرا آنها در اختیار اویند، و گاهی نیز به سبب اعمال ناشایست مردم، آنها را متوقف میسازد تا مردم از منافعشان بیبهره شوند. مفسران آیات فوق را دربارهٔ کشتیها دانسته و گفتهاند: مراد کشتیهایی است که مانند کوهاند و اگر باد نوزد، از حرکت میمانند. «يُوبِقْهُنَّ» را نیز به معنای هلاک و غرق شدن کشتیها گرفتهاند؛ ولی حق همان است که گفتیم. در ردّ قول مفسران و بیان اینکه کلمات آیات با نظر آنان سازگار نیست، سخن را به درازا نمیکشانیم. «وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» گفتار ما دربارهٔ دریا در این کتاب، مانند خود دریا، گسترده و مفصل شد. | |
بهنظر من این تفسیر از نظر ادبی و علمی قابل دفاع نیست؛ هرچند اشارهٔ متن به جریانهای دریایی از نظر علمی درست است. ۱. معنای آیات در سیاق قرآن وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ…
در آیهٔ شورى نیز قرینه بسیار روشنتر است: إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَىٰ ظَهْرِهِ همچنین: أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا ۲. آیا «اعلام» به معنای مرزهاست؟ ترجمهٔ «کشتیهایی مانند کوهها» بر اساس کاربرد شناختهشدهٔ «اعلام» به معنای کوههای بزرگ و شاخص است. در شعر و نثر عربی نیز تشبیه کشتیهای بزرگ به کوهها سابقه دارد. بنابراین این معنا هم از نظر لغوی و هم از نظر سیاقی پذیرفتنیتر است. ۳. مشکل اصلی تفسیر رودهای دریایی چند اشکال مهم وجود دارد: جریانهای اقیانوسی معمولاً مانند یک رودخانه با مرز کاملاً مشخص حرکت نمیکنند؛ مرزهای آنها تا حدی تدریجی و متغیر است. معنای واژهها با کاربرد زبان عربی زمان نزول سازگار باشد؛ نتیجه بنابراین این دیدگاه را بهتر است یک برداشت ذوقی و تأمل شخصی جدید دانست، نه تفسیری که بتوان آن را بهعنوان معنای قطعی یا کشف علمی قرآن معرفی کرد. | |
گلفاستریم و جریانهای سرد اطراف گرینلند، بخشی از گردش بزرگ آب اقیانوس اطلس هستند و عمدتاً از تفاوتِ دما، شوری، بادها و شکل سواحل و کف اقیانوس به وجود میآیند. ۱) چرا گلفاستریم ایجاد میشود؟ گلفاستریم جریانی گرم و نیرومند است که آبهای گرم را از نزدیکی خلیج مکزیک و دریای کارائیب به سوی شمالشرق اقیانوس اطلس میبرد. عاملهای اصلی:
گلفاستریم به انتقال گرما به اروپا کمک میکند؛ بنابراین بخشهایی از اروپای غربی نسبت به مناطق همعرض خود در کانادا، زمستانهای ملایمتری دارند. ۲) چرا جریان سرد گرینلند ایجاد میشود؟ در اطراف گرینلند چند جریان سرد مهم وجود دارد، از جمله جریان شرق گرینلند و جریان غرب گرینلند. مشهورترین جریان سردی که از کنار گرینلند به سمت جنوب میرود، جریان شرق گرینلند است. عاملهای اصلی:
ارتباط این دو جریان آب گرم گلفاستریم و ادامهٔ آن در اطلس شمالی، به سمت شمال میرود، سردتر میشود و در برخی نواحی شورتر و سنگینتر شده و به عمق فرو میرود. سپس آبهای سرد در عمق یا در مسیرهای سطحی، از جمله اطراف گرینلند، به سوی جنوب بازمیگردند. این سامانه را معمولاً بخشی از گردش واژگونی اطلس (AMOC)(AMOC) میدانند. تغییر در دمای اقیانوس، ذوب یخ گرینلند، میزان آب شیرین ورودی و الگوهای باد میتواند قدرت این جریانها را تغییر دهد. |