إِلَّا المُستَضعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلدانِ لا يَستَطيعونَ حيلَةً وَلا يَهتَدونَ سَبيلًا مگر مستضعفان از مردان و زنان و کودکان؛ توانایی هیچ حیلهای را ندارند و راهی را نمییابند.
اِسْتِعْمال و توضیح واژگان و نحو (گرامر) و معانی جملهبهجمله: - إِلَّا
- ترجمه: مگر / جز
- معنا و نقش نحوی: حرف استثناء. در این مصرع نقشِ قیدی است که چیزی را از عموم یا استثناء میکند. در این جمله به کار رفته تا گروهی را استثناء کند (یعنی مافوقِ شرایطِ پیشگفته یا حالتِ کلی را شامل نمیشوند).
- المُستَضعَفينَ
- ترجمه: مستضعفان / کسانی که توان و قوتشان ضعیف شده است
- ریشه و صیغه: ریشه از فعل ضَعُفَ (ضعف). مصدر اِستَضعَفَ به معنای «ضعیف کردن یا ضعیف شدن»؛ اسم فاعل/اسم مفعول ترکیبی «مُستَضعَف» به معنای «آن که ضعیف شده یا ضعیف گردیده»؛ جمع مُستَضعَفینَ حالت نصب جمع مذکرِ سالم/جمع عام به صورت منصوب است.
- نقش نحوی: مضافٌإلیه یا جزءِ گروهِ اسمی که بعد از إِلَّا قرار گرفته و استثنا را معرفی میکند. در صورتی که جمله کاملتر باشد، این واژه بهعنوان مصداقِ استثناء آمده است.
- مِنَ الرِّجالِ
- ترجمه: از مردان
- معنا و نقش: «مِن» حرفِ جرِ جزءیّت/تبعیت و «الرِّجالِ» اسم مجرورِِ «مِن» است. ترکیب «مِنَ الرِّجالِ» یعنی «از میان مردان».
- وَالنِّساءِ
- ترجمه: و زنان
- معنا و نقش: حرف عطف «و» + اسم مجرور «النِّساءِ» (به دلیل «مِن» که همچنان شاملِ عطف میشود). «مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ» = «از مردان و زنان».
- وَالوِلدانِ
- ترجمه: و کودکان / و فرزندان
- معنا و نقش: «و» عطف + «الوِلدانِ» که اسم جمع یا مثنیشکلِ «وَلَد» به معنی «کودک، فرزند». باز هم مجرور به سبب «مِن». ترکیبِ «مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلدانِ» یعنی «از مردان و زنان و کودکان».
- لا يَستَطيعونَ حيلَةً
- ترجمه: (آنها) هیچ حیلهای را نمیتوانند / توانایی هیچ تدبیری را ندارند
- واژهها:
- لا: حرف نفی حال یا نفي عادی (در این جمله نفی فعل مضارع است).
- يَستَطيعونَ: فعل مضارع مبني برای جمع مذکر غایب به معنای «توانستن، قادر بودن». ریشه: ط و ع (طَعِی؟) در عربی فعل «استطاعَ/يَستَطيعُ» به معنی «توانستن». صرف: یَستَطیعونَ. ترجمه: «توانایی دارند»؛ اما با «لا» نفی میشود «نمیتوانند».
- حيلَةً: مصدر یا اسم منصوب به معنای «حیله، تدبیر، راه فکری برای چاره»؛ «حيلة» در حالت نصب است که مفعولِ فعلِ «يَستَطيعونَ» تلقی میشود (آنچه را نمیتوانند انجام دهند). واژه با تنوین فتحه «ً» نشانِ تأکیدِ نکره یا نوعی عمومیت است و کلمه در حالت نکره است.
- ساخت نحوی: «لا يَستَطيعونَ حيلَةً» = «(آنها) خود را از تواناییِ حیلهای محروم مییابند»؛ به عبارت دیگر مفعولِ فعلِ «يَستَطيعونَ» «حيلَةً» است.
- وَلا يَهتَدونَ سَبيلًا
- ترجمه: و راهی را نمییابند / و هدایتپذیر نیستند و طریق را نمییابند
- واژهها:
- وَ: حرف عطف بین جملهها یا عباراتِ جمله.
- لا: همان نفی فعل مضارع.
- يَهتَدونَ: فعل مضارع از «اهتدى» به معنی «هدایت یافتن، راهیافتن، راهنمایی شدن». «يَهتَدونَ» برای جمع مذکر غایب است؛ معنی: «هدایت میشوند/به راه هدایت یافتهاند»، اما با «لا» نفی میشود: «هدایت نمییابند / راه را پیدا نمیکنند».
- سَبيلًا: «سبيل» به معنی «راه، طریق». به صورت منصوب «سبيلًا»؛ نقش مفعولی/قیدیِ جمله است؛ نشاندهنده اینکه چه چیزی را نمییابند: «راهی را».
- ساخت جملهای: «ولا يَهتَدونَ سَبيلًا» رابطِ مکملِ معنایی برای بخش قبل است؛ یعنی علاوه بر ناتوانی در حیله، قادر به یافتن راه هم نیستند.
نکات نحوی و معناشناختی کلی: - ترتیب و اتصال: واژهٔ «إِلَّا» استثناکننده است. جمله بهطور خلاصه میگوید: «مستثنیان (مستضعفان از مردان و زنان و کودکان) نمیتوانند حیلهای به کار برند و راهی نیابند.»
- حالتهای اعرابی: «المستضعفينَ» در جمله به صورت منصوب پس از «إِلَّا» قرار گرفته است (استثناء با «إِلَّا» معمولاً مصدری یا اسمی را منصوب میکند مگر استثناء از نکره یا دیگر قواعد). «مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلدانِ» مجرور به سبب «مِن». افعال مضارع «يَستَطيعونَ» و «يَهتَدونَ» به صورت مضارع جمع مذکر غایب با «لا» نفی شدهاند؛ مفعولهای آنها «حيلَةً» و «سَبيلًا» منصوباند.
- معنا در سیاق کلی: این آیه یا جمله بر ضعف و عجزِ گروهی از انسانها (مستضعفان) دلالت میکند و میگوید که آنها نه در تدبیر و نه در یافتن راه توانایی دارند؛ تأکید بر عدمِ توانِ عمل و جهتیابی است.
| 