يأجوجَ وَمَأجوجَ

۱. متن قرآن چه می‌گوید؟

آیات مربوط در سوره کهف، حدوداً آیات ۸۳ تا ۹۸، چند نکته روشن دارد:

• ذوالقرنین پادشاهی نیرومند است که خدا به او امکانات داده است:
  

  إِنّا مَكَّنّا لَهُ فِي الأَرضِ وَآتَيناهُ مِن كُلِّ شَيءٍ سَبَبًا

• او خداشناس و اهل عدالت معرفی می‌شود:
  

  أَمّا مَن ظَلَمَ فَسَوفَ نُعَذِّبُهُ … وَأَمّا مَن آمَنَ وَعَمِلَ صالِحًا فَلَهُ جَزاءً الحُسنىٰ

• قومی از او می‌خواهند میان آنان و یأجوج و مأجوج سدی بسازد.
• ذوالقرنین پول آنان را نمی‌پذیرد و می‌گوید آنچه خدا به من داده بهتر است:
  

  ما مَكَّنّي فيهِ رَبّي خَيرٌ

• سد با قطعات آهن و مس گداخته ساخته می‌شود:
  

  آتوني زُبَرَ الحَديدِ … أُفرِغ عَلَيهِ قِطرًا

بنابراین قرآن از یک سد خاص میان دو مانع طبیعی، احتمالاً دو کوه یا دو بلندی، سخن می‌گوید؛ نه الزاماً یک دیوار بسیار طولانی مانند دیوار چین.

۲. مشکل تطبیق ذوالقرنین با چین شی هوانگ

چین شی هوانگ، امپراتور نخست چین، در قرن سوم پیش از میلاد زندگی می‌کرد. درباره او چند نکته تاریخی مهم هست:

• او بخش‌هایی از دیوارهای قدیمی شمال چین را به هم پیوند داد یا بازسازی کرد.
• دیوارهای زمان او عمدتاً از خاک کوبیده، سنگ، چوب و مصالح محلی ساخته می‌شدند، نه از قطعات آهن و مس گداخته.
• دیوار بزرگ چین به شکل مشهور امروزی بیشتر محصول دوره‌های بعد، به‌ویژه دوره مینگ است.
• چین شی هوانگ از نظر تاریخی شخصیتی سخت‌گیر، متمرکزگرا و در منابع چینی گاه ستمگر معرفی شده است.
• شواهدی روشن وجود ندارد که او موحد و خداشناس به معنایی باشد که در آیات سوره کهف از ذوالقرنین دیده می‌شود.

پس از جهت دینی و اخلاقی، تصویر قرآنی ذوالقرنین با تصویر تاریخی چین شی هوانگ به‌راحتی سازگار نیست.

۳. مشکل تطبیق سد ذوالقرنین با دیوار چین

سد قرآن ویژگی‌هایی دارد که با دیوار چین کاملاً یکی نیست:

بنابراین از نظر توصیف ساختمانی، سد ذوالقرنین با دیوار چین تطبیق دقیق ندارد.

۴. آیا یأجوج و مأجوج می‌توانند مغول‌ها و مانچوها باشند؟

این هم قطعی نیست.

مغول‌ها در تاریخ جهان به‌ویژه از قرن هفتم هجری / سیزدهم میلادی شناخته شدند. مانچوها نیز بسیار دیرتر، در قرن‌های شانزدهم و هفدهم میلادی، قدرت گرفتند و حکومت چینگ را در چین بنیان گذاشتند.

اما یأجوج و مأجوج در قرآن و همچنین در سنت‌های یهودی و مسیحی، نام‌هایی بسیار قدیمی‌ترند. این نام‌ها پیش از ظهور تاریخی مغول‌ها و مانچوها وجود داشته‌اند.

برخی مفسران مسلمان، یأجوج و مأجوج را با اقوام شمالی، ترک‌ها، تاتارها، مغول‌ها یا اقوامی از آسیای مرکزی مرتبط دانسته‌اند؛ اما این‌ها بیشتر تطبیق‌های احتمالی بوده‌اند، نه دلیل قطعی.

از خود آیه فقط می‌فهمیم:

• آنان قومی مفسد بوده‌اند.
• در پشت سدی قرار گرفته‌اند یا دست‌کم راهشان بسته شده است.
• در آخرالزمان دوباره خروجی بزرگ برای آنان مطرح می‌شود:
  

  حَتّىٰ إِذا فُتِحَت يَأجوجُ وَمَأجوجُ وَهُم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلونَ
  انبیاء، ۹۶

اما اینکه دقیقاً مغول یا مانچو باشند، از قرآن به دست نمی‌آید.

۵. درباره «مالک دو دیوار چین» بودن چین شی هوانگ

این تعبیر هم از نظر تاریخی دقیق نیست. چین شی هوانگ «مالک دو دیوار چین» نبود. او پس از وحدت چین، برخی دیوارهای دفاعی ایالت‌های پیشین مانند چین، ژائو و یان را به هم متصل یا بازسازی کرد تا در برابر اقوام شمالی دفاع کند.

دیوار چین یک پروژه واحد در یک زمان واحد نبود؛ در دوره‌های مختلف ساخته، خراب، بازسازی و گسترش داده شد.

نتیجه

می‌توان گفت:

این نظریه که یأجوج مغول‌ها، مأجوج مانچوها، و ذوالقرنین چین شی هوانگ باشد، یک احتمال تاریخیِ مطرح‌شده از سوی برخی افراد است، اما با متن قرآن و داده‌های تاریخی سازگاری کافی ندارد و نمی‌توان آن را نتیجه قطعی یا حتی نظریه قوی دانست.

دیدگاه محتاطانه‌تر این است:

• ذوالقرنین شخصیتی تاریخی و خداشناس بوده که قرآن او را به اندازه لازم معرفی کرده است.
• یأجوج و مأجوج قومی مفسد بوده‌اند، اما تعیین دقیق قومیّت آنان با قطعیت ممکن نیست.
• سد ذوالقرنین با دیوار چین تطبیق روشن و محکمی ندارد.
• شناسایی ذوالقرنین با چین شی هوانگ به دلیل تفاوت‌های دینی، اخلاقی، تاریخی و ساختمانی بسیار مشکل است.