ق-د-ر

لَیلَةُ القَدرِ

در عربی یعنی «شبِ قدر». این ترکیب در قرآن، در سورهٔ قدر، به شبی ویژه اشاره دارد:

إِنّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ
«ما آن را در شبِ قدر نازل کردیم.»

واژهٔ قَدر در این عبارت چند معنای ممکن و مرتبط دارد؛ به همین دلیل «شب قدر» را می‌توان از چند زاویه فهمید.

۱. شبِ ارزش و منزلت والا

قَدر می‌تواند به معنای ارزش، جایگاه، منزلت و بزرگی باشد.

• رَجُلٌ ذو قَدرٍ: مردی صاحبِ جایگاه و ارزش
• ما قَدَروا اللهَ حَقَّ قَدرِهِ: خدا را آن‌گونه که شایستهٔ عظمت اوست، نشناختند / بزرگ نداشتند.

بر این پایه، لَیلَةُ القَدر یعنی:

شبی با ارزش، عظمت و منزلتی بسیار بزرگ.

این تفسیر با آیهٔ قرآن نیز هماهنگ است:

لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ
«شب قدر از هزار ماه بهتر است.»

۲. شبِ تقدیر و اندازه‌گیری امور

قَدر همچنین به معنای اندازه، سنجش، تعیین و تقدیر است. از همین ریشه واژه‌هایی مانند این‌ها می‌آیند:

• تقدیر: اندازه‌گذاری، تعیین کردن، مقدر ساختن
• مقدار: اندازه
• قَدَر: سرنوشت یا آنچه اندازه و مقرر شده است
• قَدیر: توانا؛ یعنی کسی که قدرت و اندازه‌گذاری دارد

بر این برداشت، «شب قدر» یعنی:

شبی که امور و سرنوشت‌ها به اذن خداوند اندازه‌گیری، مقرر یا تفکیک می‌شوند.

در سورهٔ دخان آمده است:

فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيمٍ
«در آن، هر کارِ استواری از هم جدا و مقرر می‌شود.»

بسیاری از مفسران این آیه را مرتبط با شب قدر دانسته‌اند.

۳. شبِ تنگی و فشردگی

یکی دیگر از معانی ریشهٔ قَدَرَ / قَدَّرَ، تنگ گرفتن و محدود کردن است؛ مانند:

وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ
«و آن‌که روزی‌اش بر او تنگ گرفته شده است…»

برخی گفته‌اند «شب قدر» از این جهت چنین نام گرفته که در آن شب، فرشتگان بسیار به زمین فرود می‌آیند و زمین از حضور آنان «تنگ» یا پُر می‌شود. این معنا در تفسیرها نقل شده، اما معمولاً دو معنای نخست—ارزش والا و تقدیر امور—محوری‌تر دانسته می‌شوند.

ریشهٔ واژه

ریشهٔ واژهٔ قَدر سه حرف است:

ق – د – ر\text{ق – د – ر}

فعل‌های مهم آن:

• قَدَرَ: توانست، اندازه گرفت، مقدر کرد
• قَدَّرَ: اندازه‌گذاری و تعیین کرد
• يَقْدِرُ: توان دارد / اندازه می‌گیرد
• قَدير: بسیار توانا
• تَقدير: تعیین اندازه و سرانجام
• مَقدور: آنچه در توان یا در محدودهٔ امکان است
• مِقدار: اندازه

پس هستهٔ معنایی این ریشه، چیزی مانند توان، اندازه، تعیین، ارزش و حدّ و اندازه است.

جمع‌بندی

«لَیلَةُ القَدر» می‌تواند هم‌زمان این لایه‌های معنایی را داشته باشد:

1. شبِ بسیار باارزش و بلندمرتبه
2. شبِ تقدیر و مقرر شدن امور
3. شبِ پُرشدن زمین از فرشتگان و تنگیِ ناشی از کثرت آنان، بر پایهٔ برخی تفسیرها

در فارسی، ترجمهٔ رایج «شب قدر» است؛ اما اگر بخواهیم معنایش را باز کنیم، می‌توان گفت:

«شبِ بزرگ و پرارجی که در آن امور به تقدیر الهی سامان می‌یابد.»