| ریشهٔ سهحرفی ذ ك ر، در قرآن ۲۹۲ بار و در ۱۴ صورتِ اشتقاقی آمده است: |
۸۴ بار بهصورت فعل باب اول ذَكَرَ: یاد کرد، به یاد آورد. |
۱۸ بار بهصورت فعل باب دوم ذُكِّرَ: یادآوری شد، پند داده شد. |
۵۱ بار بهصورت فعل باب پنجم تَذَكَّرَ: متذکر شد، به یاد آورد، پند گرفت. |
یک بار بهصورت فعل باب هشتم ٱدَّكَرَ: به یاد آورد، پند گرفت. |
یک بار بهصورت اسم تَذْكِير: یادآوری، پند دادن. |
۱۸ بار بهصورت اسم ذَكَر: مرد، نر. |
۲۳ بار بهصورت اسم ذِكْرَىٰ: یادآوری، پند، تذکر. |
۷۶ بار بهصورت مصدر ذِكْر: یاد، یادکرد، ذکر. |
یک بار بهصورت اسم فاعل مؤنث جمع ذَّٰكِرَٰت: زنانِ یادکنندهٔ خدا / زنانِ بسیار یادکننده. |
دو بار بهصورت اسم فاعل مذکر جمع ذَّٰكِرِين: مردانِ یادکنندهٔ خدا / مردانِ بسیار یادکننده. |
یک بار بهصورت اسم مفعول مَّذْكُور: یادشده، مذکور. |
۹ بار بهصورت مصدر باب دوم تَذْكِرَة: پند، یادآوری، تذکر. |
تَذكِرَةٌ واژهای عربی است و بسته به بافت، چند معنا میتواند داشته باشد:- یادآوری / تذکّر
- پند و اندرز
- یادداشت یا نوشتهای برای یادآوری
- بلیت / تیکت (در عربی معاصر؛ مثلاً بلیت سفر یا ورود)
- گواهی یا برگهٔ شناسایی در برخی کاربردهای اداری قدیمی یا محلی
- زندگینامه یا کتاب شرححال بزرگان؛ مانند «تذکرةالاولیاء»
ریشه این واژه از ریشهٔ سهحرفی عربیِ: ذ − ك − ر یعنی ذَكَرَ گرفته شده است. معنای بنیادین این ریشه «به یاد آوردن»، «یاد کردن»، «ذکر گفتن» و «متذکر شدن» است. نمونههایی از همین ریشه: - ذِكر: یاد، یادکرد؛ نیز ذکر گفتن
- ذِكرى: یادآوری
- تَذَكُّر: به یاد آوردن
- تَذكير: یادآوری کردن، تذکر دادن
- مُذَكِّر: یادآوریکننده؛ نیز مذکر در دستور زبان
- تَذكِرَة: چیزی که سبب یادآوری شود
ساخت واژه «تَذكِرَة» بر وزن تَفعِلَة است و از فعل ذَكَّرَ، در باب تفعیل، ساخته شده: ذَكَّرَ = یادآوری کرد/متذکرساخت ذَكَّرَ پس معنای اصلیِ «تذکرة» چنین است: چیزی که انسان را به یاد چیزی میاندازد یا موجب پند گرفتن او میشود. برای نمونه، در عنوان کتابها «تذکره» معمولاً به معنای کتابی است که نام، شرح حال، سخن یا آثار افراد را گرد میآورد تا یاد آنان باقی بماند. |
Verbal noun (form II)| (20:3:2) tadhkiratan | إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَىٰ | | (56:73:3) tadhkiratan | نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ | | (69:12:3) tadhkiratan | لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ | | (69:48:2) latadhkiratun | وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ | | (73:19:3) tadhkiratun | إِنَّ هَٰذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِيلًا | | (74:49:4) l-tadhkirati | فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ | | (74:54:3) tadhkiratun | كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ | | (76:29:3) tadhkiratun | إِنَّ هَٰذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِيلًا | | (80:11:3) tadhkiratun | كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ |
|
یک بار بهصورت اسم فاعل باب دوم مُذَكِّر: یادآور، پنددهنده. |
شش بار بهصورت اسم فاعل باب هشتم مُّدَّكِر: پندگیرنده، متذکرشونده. |
