ث-ل-ث

ریشهٔ ثلاثی ث ل ث در قرآن ۳۲ بار و در شش صورت مشتق به‌کار رفته است:

اسم

ثَالِثُ — سوم
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ — قطعاً کسانی که گفتند: «خدا یکی از سه‌تاست»، کافر شدند.

بِثَالِثٍ — با سومی / به‌وسیلهٔ سومین نفر
إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ — آن‌گاه که دو نفر را به سوی آنان فرستادیم، پس آن دو را تکذیب کردند؛ پس با سومی آنان را تقویت کردیم.

الثَّالِثَةَ — سومین
وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ — و منات، آن سومینِ دیگر را.

وَثُلَاثَ — و سه‌تا سه‌تا / و سه
فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ — پس از زنانی که برای شما پسندیده‌اند، دو تا دو تا، سه تا سه تا و چهار تا چهار تا ازدواج کنید.

وَثُلَاثَ — و سه‌تا سه‌تا / و سه
جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ — [خداوند] فرشتگان را پیام‌آورانی دارای بال‌هایی دوگانه، سه‌گانه و چهارگانه قراردهنده است.

اسم

ثَلَاثِينَ — سی
وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ — و با موسی سی شب وعده گذاشتیم و آن را با ده [شب دیگر] کامل کردیم.

ثَلَاثَ — سه
وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا — و آنان در غارشان سیصد سال ماندند و نه [سال] نیز بر آن افزودند.

ثَلَاثَ — سه
لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ … ثَلَاثَ مَرَّاتٍ — باید کسانی که در مالکیت شما هستند و کودکانی از شما که به بلوغ نرسیده‌اند، در سه وقت از شما اجازه بگیرند.

ثَلَاثُ — سه
ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ — این‌ها سه زمانِ خصوصی برای شماست.

ثَلَاثٍ — سه
فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ — در سه تاریکی.

ثَلَاثُونَ — سی
وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا — و دوران بارداری او و از شیر گرفتنش سی ماه است.

ثَلَاثِ — سه
انْطَلِقُوا إِلَىٰ ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ — به سوی سایه‌ای که دارای سه شاخه است بروید.

قید زمان

ثَلَاثَ — سه
قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا — گفت: نشانهٔ تو این است که سه شب، با آن‌که سالم هستی، با مردم سخن نگویی.

اسم

ثَلَاثَةِ — سه
فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ — پس [باید] در ایام حج سه روز روزه بگیرد.

ثَلَاثَةَ — سه
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ — و زنان طلاق‌گرفته باید سه دورهٔ پاکی یا عادت ماهانه انتظار بکشند.

بِثَلَاثَةِ — با سه
أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ — آیا شما را بس نیست که پروردگارتان با سه هزار فرشته یاری‌تان کند؟

ثَلَاثَةٌ — سه
وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ — و نگویید: «سه‌تا هستند.»

ثَلَاثَةٍ — سه
إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ — همانا خدا یکی از سه‌تاست.

ثَلَاثَةِ — سه
فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ — پس [کفاره‌اش] روزه گرفتن سه روز است.

الثَّلَاثَةِ — آن سه نفر
وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا — و نیز بر آن سه نفری که [کارشان] به تأخیر افتاد.

ثَلَاثَةَ — سه
تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ — سه روز در خانه‌هایتان بهره‌مند شوید.

ثَلَاثَةٌ — سه
سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ — خواهند گفت: «آن‌ها سه نفر بودند و سگشان چهارمینِ آنان بود.»

ثَلَاثَةً — سه
وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً — و شما سه گروه بودید.

ثَلَاثَةٍ — سه
مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَىٰ ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ — هیچ گفت‌وگوی پنهانی میان سه نفر نیست، مگر آن‌که او چهارمینِ آنان است.

ثَلَاثَةُ — سه
فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ — پس عدهٔ آنان سه ماه است.

قید زمان

ثَلَاثَةَ — سه
قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا — گفت: نشانهٔ تو این است که سه روز با مردم سخن نگویی، مگر با اشاره.

اسم

ثُلُثَا — دو سوم
فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ — پس دو سومِ آنچه [متوفی] بر جای گذاشته است، برای آنان است.

الثُّلُثُ — یک سوم
فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ — پس یک سوم برای مادر اوست.

الثُّلُثِ — یک سوم
فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ — پس آنان در یک سوم شریک‌اند.

الثُّلُثَانِ — دو سوم
فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ — پس دو سومِ آنچه بر جای گذاشته است، برای آن دو است.

ثُلُثَيِ — دو سومِ
أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ — کمتر از دو سومِ شب.

قید زمان

وَثُلُثَهُ — و یک سومِ آن
وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ — و نیمِ آن و یک سومِ آن.

۱. «سوم»؛ عدد ترتیبی

رایج‌ترین معنا: چیزی یا کسی که پس از اول و دوم قرار دارد.

• اليومُ الثالثُ: روزِ سوم
• الفصلُ الثالثُ: فصلِ سوم
• ثالثُ شخصٍ: شخصِ سوم

در شکلِ نوشته‌شده، یعنی ثَالِثُ، ضمّهٔ آخر کلمه معمولاً نشان می‌دهد که در جمله حالت رفع دارد؛ مثلاً:

• هذا هو الثالثُ: این، سومی است.
• الثالثُ أفضلُ من…: سومین بهتر است از…

صورت‌های دیگر آن بر پایهٔ جایگاهش در جمله می‌آید:
ثالثُ، ثالثَ، ثالثِ
مانند:
رأيتُ الثالثَ: سومی را دیدم.
مررتُ بالثالثِ: از کنار سومی گذشتم.

۲. «یکی از سه نفر/سه چیز» یا «تکمیل‌کنندهٔ شمارِ سه»

گاهی «ثالث» لزوماً معنای ترتیبیِ «سومین» ندارد؛ بلکه یعنی شخص یا چیزی که با دو مورد دیگر، تعداد را به سه می‌رساند.

• هو ثالثُ ثلاثةٍ: او یکی از سه نفر است / او سومین عضوِ یک گروهِ سه‌نفره است.
• كان ثالثَ القومِ: او سومین فردِ آن گروه بود.

نمونه‌ای مشهور در قرآن:

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ\{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ}(مائده، ۷۳)

در اینجا ثالثُ ثلاثةٍ یعنی «یکی از سه‌تا»، نه صرفاً «سوم در یک ترتیب زمانی یا رتبه‌ای».

همچنین:

وَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ\{وَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ}و در عبارت دیگر:

ثَلَاثَةٌ ثَالِثُهُمْ كَلْبُهُمْ\{ثَلَاثَةٌ ثَالِثُهُمْ كَلْبُهُمْ}یعنی: «سه نفر بودند که سگشان عضو/تکمیل‌کنندهٔ سومِ آنان بود»؛ البته در تفسیر نحویِ جمله، شمارشِ افراد و سگ بافت خاص خود را دارد.

ریشهٔ واژه

ریشهٔ ثالث این است:

ث−ل−ث{ث – ل – ث}این ریشه به مفهوم سه‌بودن، سه‌گانه‌کردن، یا یک‌سوم مربوط است. واژه‌های هم‌خانواده:

ساخت واژه

ثالث بر وزن فاعِل است:

ثالث=فَاعِل\{ثالث} = \{فَاعِل}از نظر کاربرد، این قالب در اینجا نقش عدد ترتیبی دارد؛ مانند:

• أوّل: اول
• ثاني: دوم
• ثالث: سوم
• رابع: چهارم
• خامس: پنجم

بنابراین، معنای اصلیِ ثالثُ در بیشتر متن‌ها «سوم» است؛ اما در ترکیب‌هایی مانند ثالثُ ثلاثةٍ، معنایش «یکی از سه» یا «عضو سومِ یک مجموعهٔ سه‌تایی» خواهد بود.