| يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقناكُم مِن ذَكَرٍ وَأُنثىٰ وَجَعَلناكُم شُعوبًا وَقَبائِلَ لِتَعارَفوا ۚ إِنَّ أَكرَمَكُم عِندَ اللهِ أَتقاكُم ۚ إِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌ ای مردم، ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم و شما را ملتها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بیگمان گرامیترین شما نزد الله، پرهیزگارترین شماست. همانا الله دانا و آگاه است. يا أَيُّهَا النّاسُای مردم، يا: حرف ندا؛ ریشه ندارد؛ برای صدا زدن و توجه دادن به مخاطب به کار میرود؛ معنای آن «ای» است.
أَيُّهَا: «أَيُّ» اسم ندا برای مخاطب معین؛ در اینجا مبنی بر ضم و در محل نصب به نداست؛ «ها» حرف تنبیه و توجهدهنده است؛ ریشهٔ «أَيّ» در کاربرد نحوی ریشهٔ صرفی روشن و فعلی ندارد؛ معنا: «ای همان»، «ای».
النّاسُ: اسم جمع؛ معرفه با «ال»؛ بدل یا عطف بیان برای «أَيُّ» و مرفوع با ضمه؛ ریشه: نوس یا أنس، در کاربرد مشهور به معنای انسانها و مردم؛ معنا: مردم، انسانها، عموم بشر.
إِنّا خَلَقناكُم مِن ذَكَرٍ وَأُنثىٰما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم، إِنّا: مرکب از «إِنَّ» و «نا»؛ «إِنَّ» حرف تأکید و نصب است؛ ریشه ندارد؛ «نا» ضمیر متصل متکلم معالغیر و اسم «إِنَّ» است؛ معنا: همانا ما، بیگمان ما.
خَلَقناكُم: فعل ماضی؛ ریشه: خلق؛ «خَلَقَ» یعنی آفرید، پدید آورد، اندازهگذاری کرد؛ «نا» ضمیر فاعلی: ما؛ «كُم» ضمیر متصل مفعولی: شما؛ از نظر گرامری فعل و فاعل و مفعول است؛ معنا: شما را آفریدیم.
مِن: حرف جر؛ ریشه ندارد؛ برای بیان آغاز، منشأ، جنس یا بخشی از چیزی میآید؛ در اینجا منشأ آفرینش را بیان میکند؛ معنا: از.
ذَكَرٍ: اسم مفرد نکره، مجرور به «مِن» با کسره؛ ریشه: ذكر؛ معنا: مرد، نر، جنس مذکر؛ در اینجا اشاره به پدر یا مرد آغازین آفرینش انسان دارد.
وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ برای پیوند دادن دو واژه یا دو جمله به کار میرود؛ معنا: و.
أُنثىٰ: اسم مفرد نکره، معطوف به «ذَكَرٍ» و از نظر معنا در حکم مجرور است؛ ریشه: أنث؛ معنا: زن، ماده، جنس مؤنث؛ در اینجا اشاره به مادر یا زن آغازین آفرینش انسان دارد.
وَجَعَلناكُم شُعوبًا وَقَبائِلَ لِتَعارَفواو شما را ملتها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ پیونددهندهٔ این جمله با جملهٔ پیشین است؛ معنا: و.
جَعَلناكُم: فعل ماضی؛ ریشه: جعل؛ «جَعَلَ» یعنی قرار داد، گردانید، ساخت؛ «نا» ضمیر فاعلی: ما؛ «كُم» ضمیر متصل مفعولی و مفعول اول؛ معنا: شما را قرار دادیم، شما را گردانیدیم.
شُعوبًا: جمع «شَعْب»؛ اسم منصوب و مفعول دوم برای «جَعَلَ»؛ ریشه: شعب؛ معنا: ملتها، گروههای بزرگ انسانی، دستههای گسترده از مردم.
وَ: حرف عطف؛ ریشه ندارد؛ برای پیوند میان «شُعوبًا» و «قَبائِلَ» آمده است؛ معنا: و.
قَبائِلَ: جمع «قَبيلَة»؛ اسم منصوب و معطوف به «شُعوبًا»؛ ریشه: قبل؛ معنا: قبیلهها، گروههای خویشاوندی، دستههای نسبی کوچکتر از ملتها.
لِتَعارَفوا: «لِـ» لام تعلیل است؛ ریشه ندارد؛ معنا: برای اینکه، تا؛ «تَعارَفوا» فعل مضارع منصوب به «أن» پنهان پس از لام تعلیل، از افعال پنجگانه و نشانهٔ نصب آن حذف نون است؛ ریشه: عرف؛ باب تفاعُل، با معنای مشارکت دوطرفه؛ «واو» فاعل است؛ معنا: یکدیگر را بشناسید، با هم آشنا شوید.
إِنَّ أَكرَمَكُم عِندَ اللهِ أَتقاكُمبیگمان گرامیترین شما نزد الله، پرهیزگارترین شماست. إِنَّ: حرف تأکید و نصب؛ ریشه ندارد؛ برای تأکید بر مضمون جملهٔ اسمیه میآید؛ معنا: همانا، بیگمان.
أَكرَمَكُم: «أَكرَمَ» اسم تفضیل، اسم «إِنَّ» و منصوب با فتحه؛ ریشه: كرم؛ معنا: گرامیتر، بزرگوارتر، باارزشتر؛ «كُم» ضمیر متصل در محل جر به اضافه؛ معنا: گرامیترینِ شما.
عِندَ: ظرف مکان یا ظرف اعتبار؛ منصوب؛ ریشهٔ روشن فعلی در کاربرد نحوی ندارد؛ معنا: نزد، پیش، در سنجش و داوریِ.
اللهِ: اسم خاص؛ مجرور به اضافه پس از «عِندَ»؛ ریشه در تحلیل مشهور از «إله» دانسته شده، با معنای معبود یگانه؛ معنا: الله.
أَتقاكُم: «أَتقى» اسم تفضیل و خبر «إِنَّ»؛ مرفوع با ضمهٔ تقدیری بر الف مقصوره؛ ریشه: وقي؛ از «تقوى» به معنای پرهیز، نگهداری خود از نافرمانی، مراقبت دینی و اخلاقی؛ «كُم» ضمیر متصل در محل جر به اضافه؛ معنا: پرهیزگارترینِ شما.
إِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌهمانا الله دانا و آگاه است. إِنَّ: حرف تأکید و نصب؛ ریشه ندارد؛ برای تأکید در آغاز جملهٔ اسمیه به کار میرود؛ معنا: همانا، بیگمان.
اللهَ: اسم خاص و اسم «إِنَّ»؛ منصوب با فتحه؛ ریشه در تحلیل مشهور از «إله» دانسته شده، با معنای معبود یگانه؛ معنا: الله.
عَليمٌ: صفت مشبهه یا صیغهٔ مبالغه بر وزن «فعيل»؛ خبر اول برای «إِنَّ» و مرفوع با ضمه؛ ریشه: علم؛ معنا: بسیار دانا، دارای علم کامل، دانای همه چیز.
خَبيرٌ: صفت مشبهه یا صیغهٔ مبالغه بر وزن «فعيل»؛ خبر دوم برای «إِنَّ» یا صفتِ «عَليمٌ» در معنا؛ مرفوع با ضمه؛ ریشه: خبر؛ معنا: آگاه، باخبر از حقیقت و درون امور، دانای دقیق. | 