039-042-061-زمر

الله جان‌ها را هنگام مرگشان به‌تمامی می‌گیرد، و نیز جان‌هایی را که در خوابشان نمرده‌اند؛ پس آن‌هایی را که مرگ را بر آن‌ها حکم کرده نگه می‌دارد، و دیگری را تا سرآمدی معین بازمی‌فرستد. بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند.

اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنفُسَ حينَ مَوتِها

الله جان‌ها را هنگام مرگشان به‌تمامی می‌گیرد.

اللَّهُ: اسم جلاله؛ اسم خاص و عَلَم؛ در این جمله مبتدا و مرفوع است؛ ریشه در تحلیل مشهور از «أ ل ه» دانسته شده، و معنای آن الله، معبود یگانه و شایستهٔ پرستش است.
يَتَوَفَّى: فعل مضارع، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ از ریشهٔ «و ف ي»؛ از باب «تفعّل»؛ فاعل آن «الله» است؛ معنای اصلی آن گرفتن کامل، دریافت تمام‌وکمال، ستاندن جان و قبض کردن است.
الأَنفُسَ: اسم جمع مکسرِ «نَفْس»؛ از ریشهٔ «ن ف س»؛ معرفه با «ال»؛ مفعول‌به و منصوب است؛ معنا: جان‌ها، نفس‌ها، ذات‌ها.
حينَ: اسم زمان و ظرف زمان منصوب؛ از ریشهٔ «ح ي ن»؛ مضاف است؛ معنا: هنگام، وقت، زمان.
مَوتِها: «مَوت» اسم مصدر از ریشهٔ «م و ت»؛ مضاف‌الیه و مجرور بعد از «حين»؛ «ها» ضمیر متصل سوم‌شخص مفرد مؤنث، در محل جرّ مضاف‌الیه و بازگشت آن به «الأَنفُس» است؛ معنا: مرگِ آن‌ها.

وَالَّتي لَم تَمُت في مَنامِها

و نیز آن جان‌هایی را که در خوابشان نمرده‌اند.

وَ: حرف عطف؛ برای پیوند دادن این بخش به بخش پیشین؛ معنا: و.
الَّتي: اسم موصول مؤنث؛ در اینجا به «الأَنفُس» برمی‌گردد؛ از نظر معنا: آن‌هایی که، آن جان‌هایی که؛ از نظر جایگاه، عطف بر «الأَنفُسَ» و در محل نصب مفعول‌به برای «يَتَوَفَّى» است.
لَم: حرف نفی و جزم؛ فعل مضارع پس از خود را مجزوم می‌کند؛ معنا: نه، نکرد، هرگز در گذشته رخ نداد.
تَمُت: فعل مضارع مجزوم به «لَم»؛ از ریشهٔ «م و ت»؛ صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مؤنث؛ علامت جزم آن سکون است؛ معنا: نمیرد، نمرده باشد.
في: حرف جر؛ معنا: در، داخلِ.
مَنامِها: «مَنام» اسم از ریشهٔ «ن و م»؛ اسم زمان، اسم مکان یا مصدر میمی به معنای خواب، زمان خواب یا جای خواب؛ مجرور به «في»؛ «ها» ضمیر متصل سوم‌شخص مفرد مؤنث، مضاف‌الیه، و بازگشت آن به «الَّتي» یا «الأَنفُس» است؛ معنا: خوابِ آن‌ها، هنگام خوابشان.

فَيُمسِكُ الَّتي قَضىٰ عَلَيهَا المَوتَ

پس آن‌هایی را که مرگ را بر آن‌ها حکم کرده نگه می‌دارد.

فَ: حرف عطف یا نتیجه؛ پیونددهندهٔ نتیجهٔ سخن پیشین؛ معنا: پس، آنگاه.
يُمسِكُ: فعل مضارع، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ از ریشهٔ «م س ك»؛ از باب «إفعال»؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هو» و مرجع آن «الله» است؛ معنا: نگه می‌دارد، بازمی‌دارد، رها نمی‌کند.
الَّتي: اسم موصول مؤنث؛ در محل نصب مفعول‌به برای «يُمسِكُ»؛ معنا: آن را که، آن جان‌هایی را که.
قَضىٰ: فعل ماضی، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ از ریشهٔ «ق ض ي»؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هو» و مرجع آن «الله» است؛ معنا: حکم کرد، مقدر کرد، فیصله داد، قطعی ساخت.
عَلَيهَا: «على» حرف جر به معنای بر، بر عهدهٔ، دربارهٔ؛ «ها» ضمیر متصل سوم‌شخص مفرد مؤنث در محل جر؛ مجموع آن جار و مجرور و وابسته به «قَضىٰ» است؛ معنا: بر آن، دربارهٔ آن.
المَوتَ: اسم مصدر از ریشهٔ «م و ت»؛ معرفه با «ال»؛ مفعول‌به برای «قَضىٰ» و منصوب است؛ معنا: مرگ.

وَيُرسِلُ الأُخرىٰ إِلىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى

و دیگری را تا سرآمدی معین بازمی‌فرستد.

وَ: حرف عطف؛ برای پیوند این جمله به جملهٔ قبل؛ معنا: و.
يُرسِلُ: فعل مضارع، صیغهٔ سوم‌شخص مفرد مذکر؛ از ریشهٔ «ر س ل»؛ از باب «إفعال»؛ فاعل آن ضمیر پنهان «هو» و مرجع آن «الله» است؛ معنا: می‌فرستد، رها می‌کند، بازمی‌گرداند.
الأُخرىٰ: اسم مؤنث از ریشهٔ «أ خ ر»؛ معرفه با «ال»؛ مفعول‌به برای «يُرسِلُ»؛ اعراب آن به سبب الف مقصوره آشکار نمی‌شود؛ معنا: دیگری، دستهٔ دیگر، جان‌های دیگر.
إِلىٰ: حرف جر؛ معنا: به‌سوی، تا، تا زمانِ.
أَجَلٍ: اسم از ریشهٔ «أ ج ل»؛ مجرور به «إِلىٰ»؛ نکره؛ معنا: مدت، سرآمد، زمان مقرر، پایانِ تعیین‌شده.
مُسَمًّى: اسم مفعول از فعل «سَمّى»؛ از ریشهٔ «س م و / س م ي»؛ صفت برای «أَجَلٍ» و مجرور به تبع آن؛ اعراب آن تقدیری است؛ معنا: نامیده‌شده، تعیین‌شده، مقرر.

إِنَّ في ذٰلِكَ لَآياتٍ لِقَومٍ يَتَفَكَّرونَ

بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند.

إِنَّ: حرف تأکید و نصب؛ برای تأکید مضمون جمله می‌آید؛ معنا: بی‌گمان، همانا، قطعاً.
في: حرف جر؛ معنا: در.
ذٰلِكَ: اسم اشارهٔ دور؛ از نظر ساخت شامل «ذا» برای اشاره و «ك» برای خطاب است؛ در محل جر به‌سبب «في»؛ معنا: آن، این امر، این حقیقت.
لَآياتٍ: «لَـ» لام تأکید؛ «آيات» جمع مؤنث سالمِ «آية»؛ ریشه در تحلیل‌های لغوی به «أ ي ي» یا «أ و ي» نسبت داده شده است؛ اسم «إِنَّ» مؤخر و منصوب است و نشانهٔ نصب آن کسره به‌سبب جمع مؤنث سالم است؛ معنا: نشانه‌ها، دلیل‌ها، علامت‌های روشن.
لِقَومٍ: «لِـ» حرف جر به معنای برای؛ «قوم» اسم از ریشهٔ «ق و م»؛ مجرور به «لِـ»؛ معنا: گروه، مردم، جماعت.
يَتَفَكَّرونَ: فعل مضارع، صیغهٔ سوم‌شخص جمع مذکر؛ از ریشهٔ «ف ك ر»؛ از باب «تفعّل»؛ مرفوع به ثبوت نون، چون از افعال پنج‌گانه است؛ واو ضمیر فاعل؛ جملهٔ فعلیه صفت برای «قوم» است؛ معنا: می‌اندیشند، فکر می‌کنند، با دقت در معنا تأمل می‌کنند.