فَإِمّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ پس اگر در جنگ بر آنان دست یافتی و آنان را یافتی، با آنان چنان رفتار کن که پشتسرِشان پراکنده و هراسان گردند، باشد که پند گیرند.
جمله ۱: فَإِمّا تَثْقَفَنَّهُمْ ترجمه: پس اگر ایشان را بیابی/بر آنان دست یابی. تحلیل واژگان و نقشها: - فَ: حرف عطف/تفریع، معنای «پس/بنابراین».
- إِمّا: حرف شرط/تردید، در اینجا برای آغاز جملهٔ شرطی به معنای «اگر».
- تَثْقَفَنَّهُمْ: فعل مضارع مؤکّد متصل به ضمیر مفعول «هم».
- ریشه: ث ق ف.
- باب: فعل ثلاثی مجرد (ثَقِفَ/يَثْقَفُ).
- صیغه: مضارع مخاطب مفرد مذکّر با نون تأکید خفیفه و ضمیر مفعول «هم».
- معناهای ریشه: یافتن، دستیافتن، غلبه کردن، به چنگ آوردن، زیرک و چابک شدن.
- معنا در سیاق: «آنها را یافتن/به چنگ آوردن/بر آنان دست یافتن».
جمله ۲: فِي الحَرْبِ ترجمه: در جنگ. تحلیل واژگان و نقشها: - فِي: حرف جرّ، «در».
- الحَرْبِ: اسم مجرور به «في»، معنی: جنگ.
- ریشه: ح ر ب.
- وزن: فَعْل.
- معناهای ریشه: جنگیدن، ستیز، نبرد.
جمله ۳: فَشَرِّدْ بِهِمْ ترجمه: پس با آنان پراکندگی و هراس افکن. تحلیل واژگان و نقشها: - فَ: حرف تفریع/نتیجه، «پس».
- شَرِّدْ: فعل امر مخاطب مفرد مذکّر از «شرّد».
- ریشه: ش ر د.
- باب: تفعیل (شَرَّدَ يُشَرِّدُ).
- معنا: پراکنده کردن، آواره ساختن، ترساندن بهگونهای که بگریزند.
- بِهِمْ: جار و مجرور؛ «بهوسیلهٔ آنان/با آنان».
- ب: حرف جرّ ابزاری یا سببی.
- هُمْ: ضمیر متصل مجرور، «آنان».
توضیح نحوی: - «شَرِّدْ بِهِمْ» یعنی «با رفتار با آنان، دیگران را پراکنده/مرعوب کن»؛ «بهم» ابزار ایجاد اثر بر دیگران است.
جمله ۴: مَنْ خَلْفَهُمْ ترجمه: کسانی که پشتِ سرِ آنان هستند. تحلیل واژگان و نقشها: - مَنْ: اسم موصول عام، «هر که/کسانی که».
- خَلْفَ: ظرف مکان (اسم)، «پشت/پسِ».
- ریشه: خ ل ف.
- معناهای ریشه: پشت، پس، عقب؛ همچنین «خَلف» بهمعنای آیندگان.
- هُمْ: ضمیر مضافٌإلیه برای «خلف»، «آنان».
توضیح نحوی: - «مَنْ خَلْفَهُمْ» مفعولِ اثرِ «شرّد» بهواسطهٔ «بهم» است؛ یعنی ترساندنِ کسانی که پشت سرِ آناناند.
جمله ۵: لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ ترجمه: باشد که آنان پند گیرند. تحلیل واژگان و نقشها: - لَعَلَّ: حرف ترجّی/تعلیل، «شاید/باشد که».
- هُمْ: اسم «لعلّ»، ضمیر منفصل، «آنان».
- يَذَّكَّرُونَ: فعل مضارع مرفوع جمع مذکّر.
- ریشه: ذ ك ر.
- باب: تفعّل (تَذَكَّرَ يَتَذَكَّرُ)؛ در اینجا ادغام ذال در زای شده و صورت «يَذَّكَّرُونَ» آمده.
- معنا: یاد کردن، پند گرفتن، به خاطر آوردن.
- صیغه: مضارع غایب جمع مذکّر با نون جمع.
توضیح نحوی: - «لعلّهم يذّكرون» غایت و امیدِ مترتب بر اجرای فرمان پیشین است؛ یعنی هدف از عبرتآموزی دیگران این است که خودِ آنان به یاد آیند و پند گیرند.
جمعبندی ساختار: - شرط: «فَإِمّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الحَرْبِ» = پس اگر در جنگ بر آنان دست یابی.
- جزای شرط/نتیجه: «فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ» = پس با آنان دیگرانِ پشت سرشان را مرعوب و پراکنده کن.
- غایت: «لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ» = باشد که پند گیرند.
| 