يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا إِذا لَقيتُمُ الَّذينَ كَفَروا زَحفًا فَلا تُوَلّوهُمُ الأَدبارَ ای کسانی که ایمان آوردهاید! هرگاه با کافران روبهرو شدید در حالی که لشکرشان پیشروی میکند، به آنان پشت نکنید (و میدان را ترک نکنید).
جمله ۱: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا ترجمهٔ فارسی جمله: ای کسانی که ایمان آوردهاید! تحلیل واژگان و نقشها: - يا: حرف ندا؛ برای فراخواندن مخاطب.
- أَيُّها: ترکیب ندا؛ «أَيُّ» اسم نکره مضاف، «ها» صوت تنبیه برای توجه دادن؛ مجموعاً خطاب رسمی.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر؛ نقش: منادی موصوف/مضافالیه برای «أَيُّ».
- آمَنوا: فعل ماضی، صیغه جمع مذکر غایب (همچنین در خطاب، معنای «ای کسانی که ایمان آوردهاید» را میدهد)؛ ریشه: أ-م-ن؛ معنا: ایمان آوردند.
ریشهها و معانی: - ندا: فراخواندن.
- أ-ي-ي (در «أَيُّ»): دلالت بر «کدام/هر».
- أ-م-ن: امنیت/ایمان؛ «آمَنَ»: ایمان آورد.
جمله ۲: إِذا لَقيتُمُ الَّذينَ كَفَروا زَحفًا ترجمهٔ فارسی جمله: هرگاه با کسانی که کفر ورزیدهاند روبهرو شدید، در حالت پیشروی (لشکرکشی). تحلیل واژگان و نقشها: - إِذا: ظرف زمان شرطی؛ معنای «هرگاه».
- لَقيتُمُ: فعل ماضی، خطاب جمع (شما)؛ ریشه: ل-ق-ي؛ معنا: ملاقات کردید/روبهرو شدید؛ ضمیر متصل «تم» علامت مخاطب جمع.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر؛ مفعول به برای «لَقيتُم».
- كَفَروا: فعل ماضی جمع مذکر غایب؛ ریشه: ك-ف-ر؛ «کفر ورزیدند»؛ جملهٔ صلهٔ موصول برای «الذين».
- زَحفًا: مصدر/حال منصوب؛ ریشه: ز-ح-ف؛ معنا: خزیدن/پیشروی جمعی؛ نقش: حال از مفعول یا از ضمیر فاعل، به معنای «در حال یورش/پیشروی نظامی».
ریشهها و معانی: - ل-ق-ي: دیدار/مواجهه.
- ك-ف-ر: پوشاندن/انکار؛ در اصطلاح دینی: کفر ورزیدن.
- ز-ح-ف: پیشروی تدریجیِ لشکر؛ یورش.
جمله ۳: فَلا تُوَلّوهُمُ الأَدبارَ ترجمهٔ فارسی جمله: پس به آنان پشت نکنید (فرار نکنید). تحلیل واژگان و نقشها: - فَ: فاء تفریع/نتیجه؛ پیونددهنده بر پایه شرط قبلی.
- لا: حرف نهی؛ معنای «مکنید».
- تُوَلّوا: فعل مضارع مجزوم به «لا» (نهی)، مخاطب جمع؛ باب تفعیل از ریشه: و-ل-ي؛ معنا: روی گردان شوید/پشت کنید.
- هُم: ضمیر متصل مفعولی (ایشان)؛ مفعول اول برای «تُوَلّوا» در معنای «ایشان را».
- الأَدبارَ: اسم جمع (جمع «دُبُر» به صورت «أدبار»)، مفعول به دوم/متمم؛ ریشه: د-ب-ر؛ معنا: پشتها؛ ترکیبِ اصطلاحی: «تولية الأدبار» یعنی پشت کردن/فرار در میدان.
ریشهها و معانی: - و-ل-ي: نزدیک بودن/پیروی/برگشتن؛ در باب تفعیل «تولية»: برگرداندن/روگردانی.
- د-ب-ر: پشت/عقبه؛ «دُبُر»: پشت؛ «أدبار»: پشتها (جمع).
نکتهٔ معنایی و بلاغی: - ترکیب «تولية الأدبار» کنایه از فرار از میدان نبرد است.
- آوردن «زحفًا» حال، فضای نبرد تن به تن و آرایش نظامیِ پیشروی را القا میکند.
- خطاب «يا أيها الذين آمنوا» شأنِ تکلیف و جدیت امر را نشان میدهد.
| 