فَكَيْفَ إِذا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ شَهِيدًا ترجمه:
پس چگونه خواهد بود (حالِ مردم) آنگاه که از هر امّتی گواهی بیاوریم، و تو را بر اینان گواه آوریم؟
۱. فَكَيْفَ إِذا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ ترکیب جمله:
«فَكَيْفَ» + «إِذا جِئْنَا» + «مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ» + «بِشَهِيدٍ» توضیح واژهها و ترکیبها: - فَ
- حرف عطف و تفریع است.
- در فارسی: «پس»، «آنگاه»، «بنابراین».
- بین این آیه و مطالب قبل پیوند برقرار میکند؛ یعنی نتیجه یا ادامهٔ سخن قبلی را بیان میکند.
- كَيْفَ
- اسم استفهام است، به معنای «چگونه».
- در اینجا استفهامِ حقیقی نیست، بلکه برای تعجّب و تهدید به کار رفته؛ یعنی:
«پس چه وضع هولناکی خواهد بود؟» - معنای ضمنی آن: وضع و حالِ مردم در آن روز، بسیار سخت و هراسانگیز خواهد بود.
- إِذا
- ظرف زمان است، معمولا به معنای «هنگامی که»، «وقتی که».
- در اینجا به آینده (روز قیامت) اشاره دارد.
- جملهٔ بعد از «إِذا» در واقع زمان وقوع آن حالت هولناک را مشخص میکند.
- جِئْنَا
- فعل ماضی از ریشهٔ «جاءَ» به معنای «آمدن، آوردن».
- صیغه: «ما آوردیم / ما آمدیم».
- در اینجا «ما» به خداوند برمیگردد؛ ماضی برای تحقّق قطعیِ آینده به کار رفته است؛ یعنی:
«قطعاً چنین خواهد شد که ما میآوریم.» - معنای جمله با «إِذا»:
«وقتی ما بیاوریم / هنگامی که ما بیاوریم…»
- مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ
- مِنْ: حرف جر، در اینجا برای «تبعیض و نشئت» است؛ همراه با «کُلِّ» معنای «از هر» میدهد.
- كُلِّ: به معنای «هر»، «تمامِ».
- أُمَّةٍ:
- از ریشه «أَمَّ» به معنای قصد کردن، پیشوا بودن.
- در قرآن به معنای «گروه بزرگ انسانی که در دین، زمان، مکان یا پیامبر مشترکاند» استفاده میشود.
- «أُمَّةٍ» نکره است (بدون الف و لام) و در سیاق «کُلِّ» مفید عموم است؛ یعنی:
«از هر امتی»؛ هیچ امتی استثنا نشده است.
- مجموعاً:
«مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ» یعنی «از هر امتی»؛ یعنی از میان همهٔ مردم در همهٔ زمانها و مکانها.
- بِشَهِيدٍ
- بِـ: حرف جر، در اینجا «مصاحبت / همراهی» و نوعی «آوردن چیزی به همراه» را میرساند.
- شَهِيدٍ:
- از ریشه «شَهِدَ» به معنای «حضور یافتن، گواهی دادن، دیدن».
- در اینجا به معنای «گواه»، «شاهد» است، نه «کشته در راه خدا» (اگرچه آن هم از همین ریشه است).
- نکره آمده (یک گواه) که معنای آن این است: «از هر امتی، گواهی (خاص همان امت) را میآوریم»؛
مفسران معمولاً میگویند: مراد، پیامبران هر امتاند که بر رفتار امت خود شهادت میدهند.
- «جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ» یعنی:
«از هر امتی (در روز قیامت) گواهی میآوریم»
یا: «ما از هر امت، گواهی (بر اعمالشان) حاضر میکنیم.»
ترکیب معنایی این بخش:
«پس چگونه خواهد بود (حال مردم) هنگامی که ما از هر امتی گواهی (بر اعمالشان) بیاوریم؟»
۲. وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ شَهِيدًا ترکیب جمله:
«وَجِئْنَا» + «بِكَ» + «عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ» + «شَهِيدًا» توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- حرف عطف است.
- این جمله را بر جملهٔ قبلی عطف میکند.
- یعنی علاوه بر اینکه از هر امتی گواه میآوریم، یک گواه ویژه هم هست: خودِ پیامبر اسلام نسبت به «این گروه».
- جِئْنَا
- همان فعل قبلی: «ما آوردیم / میآوریم».
- باز هم ماضی در معنای آیندهٔ حتمی (روز قیامت).
- بِكَ
- بِـ: حرف جر.
- كَ: ضمیر خطاب مفرد مذکر، یعنی «تو».
- جمعاً: «بِكَ» یعنی «با تو»، «تو را».
- معنای کامل جمله تا اینجا: «و تو را (هم) میآوریم / همراه میآوریم».
- عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ
- عَلَىٰ: حرف جر، غالباً به معنای «بر»؛
در اینجا «بر کسی شاهد بودن» یعنی «بر ضدّ او یا در مورد او گواهی دادن». - هَٰؤُلَاءِ: اسم اشاره برای جمع نزدیک، «اینها».
- در سیاق آیه، معمولاً مراد: «این امت»، یعنی امت پیامبر اسلام(ص) یا اهل مکه / مخاطبان مستقیم آیه است؛
در معنای گسترده، مفسران آن را بر «امت اسلامی» یا «کسانی که پیامبر شاهد بر آنان است» حمل میکنند.
- «عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ» یعنی: «بر اینها»، «در مورد اینان».
- شَهِيدًا
- از همان ریشه «شَهِدَ»؛
- اینجا به صورت منصوب (حال یا مفعول دوم) آمده است، یعنی:
«تو را در حالی که گواه هستی میآوریم»
یا: «تو را به عنوان گواه بر اینها میآوریم.» - تفاوت «شَهِيدٍ» در بخش اول و «شَهِيدًا» در اینجا:
- آنجا مجرور و نکره در سیاق «مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ» بود (گواهی از هر امتی).
- اینجا منصوب است و به خودِ پیامبر نسبت داده شده: «تو را گواه بر اینان میآوریم.»
ترکیب معنایی این بخش:
«و تو را بر اینها گواه میآوریم»
یا: «و ما تو را نسبت به این گروه، گواه (و شاهد اعمالشان) قرار میدهیم.»
جمعبندی معنای کل آیه: «پس حالِ مردم چگونه خواهد بود آنگاه که ما از هر امتی گواهی (بر اعمالشان) بیاوریم، و تو را نیز بر اینان گواه آوریم؟» نکات معنایی مهم: - صحنهای از روز قیامت را نشان میدهد.
- از هر امت، گواهی هست (معمولاً پیامبر همان امت)، تا هیچکس بهانه نیاورد.
- پیامبر اسلام(ص) جایگاه ویژهای دارد: او گواه بر «این امت» یا «این گروه» است.
- ساختار «فَكَيْفَ إِذا…» برای نشان دادن شدت و هول آن روز است؛
یعنی: حالِ شما در آن روز که اینگونه به شهادتها احاطه شدهاید، بسیار سخت و قابل تأمل است.
| 