002-127-091-بقرة

ترجمهٔ تحت‌اللفظی (زیر هر بخش):

• وَإِذْ: و هنگامی که
• يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ: ابراهیم پایه‌ها را بالا می‌برد/برپا می‌داشت
• مِنَ الْبَيْتِ: از (برایِ) خانه (کعبه)
• وَإِسْمَاعِيلُ: و اسماعیل (نیز)
• رَبَّنَا: پروردگارِ ما!
• تَقَبَّلْ مِنَّا: از ما بپذیر
• إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ: یقیناً تویی شنوا و دانا

ترجمهٔ روانِ نزدیک به لفظ: و هنگامی که ابراهیم پایه‌های خانه (کعبه) را بالا می‌برد و اسماعیل [همراه او بود]، [گفتند:] پروردگار ما، از ما بپذیر؛ بی‌گمان تو شنوا و دانا هستی.

تحلیل نحوی و صرفی واژه‌ها و ریشه‌ها:

• وَ: حرف عطف.
• إِذْ: ظرف زمانِ ماضی، «هنگامی که»، معمولاً مضاف‌الیه جملهٔ بعد می‌شود و جمله پس از آن در تقدیرِ ماضی است.
• يَرْفَعُ: فعل مضارع مرفوع، ریشه: ر-ف-ع (رفع)، باب ثلاثی مجرد. صیغه: غایب مفرد مذکر. دلالت بر استمرار/حال یا گذشتهٔ نزدیک در سیاق «إذ» که حکایت از گذشته می‌کند.
• إِبْرَاهِيمُ: فاعل مرفوع با ضمهٔ ظاهری، علم غیرمنصرف (اما این‌جا با ضمه ظاهر آمده).
• الْقَوَاعِدَ: مفعولٌ‌به منصوب. جمع «قاعدة» به معنی بنیاد/پایه. ریشه: ق-ع-د (قاعده به معنای اساسِ بنا؛ از همین ریشه «قعود/نشستن» است، ولی در اصطلاح بنّایی به پایه‌های بنا اطلاق می‌شود).
• مِنَ الْبَيْتِ: جار و مجرور متعلق به «يَرْفَعُ». «البيت»: کعبه. «مِن» در این‌جا تبعیضیه/ابتدائیه تفسیر می‌شود: بالا بردن بنیادهایِ خانه (یعنی اساسِ آن را برپا داشتن).
• وَإِسْمَاعِيلُ: معطوف بر «إِبْرَاهِيمُ» با رفع؛ تقدیر: «ويَرفَعُ إسماعيلُ» یا «وإسماعيلُ [يرفعُ معه]». نقش: معطوفِ فاعل.
• رَبَّنَا: منادی مضاف، «ربَّ» منادى منصوب (مبنی بر فتح)، «نا» ضمیر متصل مضاف‌الیه.
• تَقَبَّلْ: فعل امر، باب تفعّل از ریشه: ق-ب-ل (قبول). مخاطَب: مفرد مذکر (خداوند).
• مِنَّا: جار و مجرور (مِن + نا: از ما).
• إِنَّ: حرف توکید و نصب.
• كَ: ضمیر مخاطب متصل به «إنَّ»، اسم «إنَّ» در محل نصب.
• أَنْتَ: ضمیر منفصل، ضمیر فصل/تأکید. این‌جا برای حصر و تأکید آمده.
• السَّمِيعُ: خبر اول «إنَّ» مرفوع، صفت مشبهه از ریشه س-م-ع (شنیدن) به معنای بسیار شنوا.
• الْعَلِيمُ: خبر دوم «إنَّ» مرفوع، صیغه مبالغه/صفت مشبهه از ریشه ع-ل-م (دانستن) به معنای بسیار دانا.

نکات صرفی-معنایی:

• «يَرْفَعُ القواعدَ» در سیاق «إذ» حکایت از عمل گذشته دارد؛ مضارع برای تصویرگری و زنده کردن صحنه به کار رفته است (مضارع حکایتی).
• «القواعد» اساس‌های بناست؛ برخی مفسران آن را به «بنیان‌های کعبه» تفسیر کرده‌اند.
• «رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا» دعای مستقیم همزمان با عمل صالح است.
• «إِنَّكَ أَنْتَ…» ساختار تأکیدی است: هم «إنّ» و هم «أنت» برای تأکید و حصر.

نوع جمله و ساخت:

• بخش اول: جمله خبری زمان‌دار با «وَإِذْ» (روایت یک رخداد تاریخی): «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ… وَإِسْمَاعِيلُ…».
• بخش دوم: جمله انشایی دعایی/التماسی: «رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا».
• بخش سوم: جمله تأکیدی خبری برای توحید صفاتی و توکل: «إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ».

جمع‌بندی معنایی به فارسی: این آیه صحنه‌ای از بازسازی و برپا کردن بنیان‌های کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل را گزارش می‌کند؛ آن‌ها در همان حال با فروتنی دعا می‌کنند: پروردگارا، این عمل ما را بپذیر؛ زیرا تنها تو شنوا و دانایی. این نشان می‌دهد که عمل صالح باید با اخلاص و درخواست قبولی همراه باشد و پذیرش نهایی به آگاهی و شنوا بودن خداوند مربوط است.