002-126-091-بقرة

• «وَإِذ قالَ إِبراهيمُ»
  • و هنگامی که گفت ابراهیم
• «رَبِّ اجعَل هٰذا بَلَدًا آمِنًا»
  • پروردگارا، این [جا] را شهری امن قرار بده
• «وَارزُق أَهلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ»
  • و روزی بده اهلش را از میوه‌ها
• «مَن آمَنَ مِنهُم بِاللَّهِ وَاليَومِ الآخِرِ»
  • [یعنی] هر که از آنان به خدا و روز واپسین ایمان آورد
• «قالَ»
  • فرمود
• «وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَليلًا»
  • و هر که کفر ورزید، پس اندکی بهره‌مندش می‌کنم
• «ثُمَّ أَضطَرُّهُ إِلىٰ عَذابِ النّارِ»
  • سپس ناگزیرش می‌سازم به عذاب آتش
• «وَبِئسَ المَصيرُ»
  • و چه بد سرانجامی است

ترجمه روان (نزدیک به لفظ): و هنگامی که ابراهیم گفت: پروردگارا، این [سرزمین] را شهری امن قرار بده و اهل آن را از میوه‌ها روزی ده، آن‌ها را که از ایشان به خدا و روز واپسین ایمان آورده‌اند. فرمود: و [اما] هر کس کفر ورزد، اندکی بهره‌مندسازمش، سپس او را ناگزیر به عذاب آتش می‌کشانم؛ و چه بد بازگشتی است.

تحلیل نحوی، صرفی و ریشه‌شناسی واژگان:

• «وَإِذ»
  • واو: عطف.
  • إذ: ظرف زمان ماضی، مضافٌ‌إلیه جمله بعد است؛ تقدیر: اذكر إذ…
• «قالَ»
  • فعل ماضی، ثلاثی مجرد، باب فَعَلَ، فاعلش «إِبراهيمُ».
  • ریشه: ق-و-ل.
• «إِبراهيمُ»
  • اسم علم، مرفوع به ضمة، فاعل «قال».
• «رَبِّ»
  • منادی مضاف، مجرور لفظاً به کسره (ندای مضاف)، مضاف‌الیه محذوف: «يا ربِّ».
  • ریشه: ر-ب-ب (پروراندن، مالکیت).
• «اجعَل»
  • فعل امر، ثلاثی مجرد (جعل-یجعل)، مخاطَب: خداوند، مفعولین می‌گیرد (تصییری).
  • ریشه: ج-ع-ل.
• «هٰذا»
  • اسم اشاره، مبنی على السكون/فتح، در محلّ نصب مفعول اول «اجعل».
• «بَلَدًا»
  • اسم، منصوب به تنوین فتح، مفعول دوم «اجعل»، نکره برای تعظیم/تنوّع.
  • ریشه: ب-ل-د.
• «آمِنًا»
  • صفت برای «بلدًا»، منصوب، از «آمِن» (اسم فاعل از أَمِنَ).
  • ریشه: أ-م-ن (ایمنی).
• «وَارزُق»
  • واو عطف + «ارزق»: فعل امر (رزق-یرزق)، مخاطَب: خداوند.
  • ریشه: ر-ز-ق.
• «أَهلَهُ»
  • «أهل»: اسم، مفعول به «ارزق»، منصوب. «ـهُ»: ضمیر متصل، مضاف‌الیه (اهلِ آن).
  • ریشه: أ-ه-ل.
• «مِنَ الثَّمَراتِ»
  • جار و مجرور (من + الثمرات)، متعلق به «ارزق» (بیان منشأ/نوع ارزاق).
  • «الثمرات»: جمع «ثمرة».
  • ریشه: ث-م-ر.
• «مَن آمَنَ مِنهُم»
  • «مَن»: اسم موصول عام للعاقل، بدل یا عطف بیان برای «أهلَهُ» با مفهوم تخصیص.
  • «آمَنَ»: فعل ماضی، باب أفعل (أمن ← آمن)، فاعل مستتر هو.
  • «مِنهُم»: جار و مجرور، ضمیر جمع مذکر: از ایشان.
  • ریشه «آمن»: أ-م-ن.
• «بِاللَّهِ وَاليَومِ الآخِرِ»
  • جار و مجرور متعلق به «آمَنَ». «اليوم»: اسم زمان، مضاف، «الآخِرِ»: صفت مجرور.
  • ریشه‌ها: ي-و-م؛ أ-خ-ر.
• «قالَ»
  • فعل ماضی دیگر؛ فاعلش مستتر تقدیره «هو» (یعنی: خدا فرمود).
  • قرینه: مقام دعا و اجابت.
• «وَمَن كَفَرَ»
  • «مَن»: شرطیه/موصول؛ این‌جا عام. «كَفَرَ»: فعل ماضی، فاعل مستتر.
  • ریشه: ك-ف-ر (پوشاندن، انکار).
• «فَأُمَتِّعُهُ»
  • فا: فصیحه/جوابیه. «أُمَتِّعُ»: مضارع مرفوع متکلم وحده، باب تفعیل (متّعَ).
  • «ـهُ»: ضمیر مفعول. معنا: اندکی مهلت/بهره می‌دهم.
  • ریشه: م-ت-ع.
• «قَليلًا»
  • حال/مفعول مطلق نائب‌عن‌المصدر برای بیان مقدار/کیفیت تمتیع، منصوب.
  • ریشه: ق-ل-ل.
• «ثُمَّ»
  • حرف عطف برای ترتیب با تراخی.
• «أَضطَرُّهُ»
  • فعل مضارع متکلم وحده، باب افتعال «اضطرّ» (از «ضرّ/ضَرَر» با ادغام ط)، معنای الزام/ناگزیر کردن.
  • «ـهُ»: ضمیر مفعول.
  • ریشه: ض-ر-ر (در قالب «اضطرّ»).
• «إِلىٰ عَذابِ النّارِ»
  • جار و مجرور متعلق به «أضطرّه». «عذابِ»: مضاف، «النارِ»: مضاف‌الیه با ال.
  • ریشه‌ها: ع-ذ-ب؛ ن-و-ر/ن-ار (نار).
• «وَبِئسَ المَصيرُ»
  • «وبِئسَ»: فعل ذمّ جامد. «المصيرُ»: فاعل «بِئسَ» (نصب لفظی ندارد؛ مرفوع).
  • ساختار مدح و ذمّ: بیان نکوهش سرانجام.
  • ریشه‌ها: ب-ئ-س (بدی)؛ ص-ي-ر (شدن/بازگشتگاه).

نوع جملات و ساختار:

• «وَإِذ قالَ إِبراهيمُ …»: جمله خبریه (روایت واقعه)، با «إذ» به‌عنوان ظرف زمانی برای یادآوری حادثه.
• دعای ابراهیم: «رَبِّ اجعَل … وَارزُق …»: جملات انشائیه (امر دعایی).
• جمله موصولی/تخصیصی: «مَن آمَنَ …»: قید شرط/تخصیص برای «أهلَهُ» (در قرائت مشهور، رزق برای مؤمنان؛ برخی مفسران عموم رزق را از ادامه آیه می‌فهمند).
• پاسخ الهی: «قالَ … فَأُمَتِّعُهُ … ثُمَّ أَضطَرُّهُ …»: خبریه با وعده/تهدید؛ «فَـ» برای تفریع و ترتیب، «ثُمَّ» برای تراخی زمانی.
• «وَبِئسَ المَصيرُ»: جمله إنشائیه انفعالی (ذمّ)، برای نکوهش سرانجام کافران.

نکات معنایی و تفسیری کوتاه:

• «بَلَدًا آمِنًا»: دعای امنیت مکه. «بلد» در این‌جا به مکه اشاره دارد.
• «وَارزُق أَهلَهُ …»: درخواست روزی‌های مادی «از میوه‌ها» با توجه به بی‌گیاهی محیط.
• «مَن آمَنَ …»: ظاهر تخصیص رزق به مؤمنان؛ ولی پاسخ الهی بیان می‌کند که کافران نیز بهره دنیویِ اندکی دارند، اما عاقبت، عذاب است.
• «فَأُمَتِّعُهُ قَليلًا»: تمتیع دنیوی کوتاه‌مدت و ناچیز در برابر آخرت.
• «ثُمَّ أَضطَرُّهُ …»: اجبار به مواجهه با نتیجه اعمال؛ «اضطرار» نشانگر ناگزیرشدن در قیامت.
• «وَبِئسَ المَصيرُ»: تأکید بر بدیِ عاقبت کفر.

جمع‌بندی نحویِ جمله‌بندی کل آیه:

• [ظرف] و إذ
  • [جمله] قال إبراهيمُ: ربّ اجعلْ هذا بلداً آمناً، وارزقْ أهلَهُ من الثمراتِ مَن آمنَ منهم بالله واليومِ الآخرِ.
• [جمله] قالَ: ومن كفرَ فَأُمَتِّعُهُ قليلاً ثمّ أضطرّهُ إلى عذابِ النارِ، وبِئسَ المصيرُ.

کارکردهای بلاغی:

• تقابل امنیت/رزق دنیوی با ایمان/کفر و عاقبت اخروی.
• «قليلاً» برای تحقیر و محدود نشان دادن بهره دنیوی کافر.
• «بِئسَ» برای ذمّ شدیدِ «المصير».