| ریشهٔ ثلاثی (ج ر م) ۶۶ بار در قرآن آمده است، در پنج ساخت صرفی: |
سه بار به صورت فعل باب اوّل «(يَجْرِمَ: جرم کند/به گناه کشاند)» |
پنج بار به صورت فعل باب چهارم «(أَجْرَمُوا/أَجْرَمُ: مرتکب گناه شدند/گناه ورزیدند)» |
معنای واژه «أَجْرَمُ» - «أَجْرَمُ» صیغه ماضیِ فعل ثلاثی مزید از ریشه «ج ر م» است (باب أَفْعَلَ: أَجْرَمَ)، بهمعنای «گناه کرد»، «مرتکب جرم شد»، «خطا مرتکب شد»، «مقصّر شد». در فارسی: «گناه ورزید»، «جنایت کرد»، «بزه کرد»، «جرم مرتکب شد».
- در کاربردهای وسیعتر، میتواند بهمعنای «به زیان آورد»، «کسی را دچار خسارت کرد»، یا «به گناه انداخت» نیز بیاید، اما هسته معنایی همان ارتکاب گناه/جرم است.
- دلالت معنایی اغلب اخلاقی/حقوقی دارد: وقوع فعل ناپسند یا ممنوع.
کاربرد واژه در زبان عربی - فعل ماضی مفرد غایب: «أَجْرَمَ الرَّجُلُ» = مرد مرتکب جرم شد.
- در قرآن و متون کلاسیک: «یُسَمَّى المُجرِمُ مَن أَجْرَمَ»؛ «إِنَّ الَّذینَ أَجْرَموا کانوا مِنَ الَّذینَ آمَنوا یَضحَکونَ» (اشاره به مشتق «أجرموا»).
- با مفعول: «أَجْرَمَ ذَنبًا» = گناهی مرتکب شد. هرچند رایجتر است که «أَجْرَمَ» لازم بیاید و اسم مصدر یا مشتقات دیگر بیایند: «أَجْرَمَ المُجرِمُ».
- با جار و مجرور: «أَجْرَمَ فی حَقِّهِ» = در حق او جرم کرد.
- در سبک حقوقی/قضایی: «أَجْرَمَ المُتَّهَمُ» = متهم جرم کرد. «أَجْرَمَتِ الشَّرِکَةُ» (استعمال مجازی) = شرکت مرتکب تخلف شد.
- در سبک ادبی/خطابی: «مَن أَجْرَمَ فلا یَسْلَم» = هر که جرم کند، ایمن نماند.
ویژگیهای دستوری (صرف و نحو) - ریشه: «ج ر م».
- باب: أَفْعَلَ (أَجْرَمَ – یُجرِمُ – إجرامًا).
- نوع فعل: مزید، غالباً لازم؛ گاهی متعدّی با حروف جر (فی، بحقّ) یا با مفعول مستقیم در برخی سیاقها.
- وزنها و مشتقات:
- مصدر: «إِجْرَام».
- اسم فاعل: «مُجرِم».
- اسم مفعول: «مُجرَم» (کمتر رایج).
- صفت مشبهه/نسبت: «إِجرامیّ».
- جمع: «مُجرِمونَ»/«مُجرِمینَ».
- تصریف فعل:
- ماضی: أَجْرَمْتُ، أَجْرَمْنا، أَجْرَمْتَ، أَجْرَمْتِ، أَجْرَمَ، أَجْرَمَتْ، أَجْرَموا، أَجْرَمْنَ.
- مضارع: أُجرِمُ، نُجرِمُ، تُجرِمُ، تُجرِمینَ، یُجرِمُ، تَجرِمُ، یُجرِمونَ، یُجرِمنَ.
- امر (از مضارع): أَجرِمْ (بهندرت در کاربرد ادبی؛ غالباً بهصورت نهی: لا تُجرِمْ).
- نهی: «لا تُجرِمْ» = جرم نکن.
- نقش نحوی: فعل بهعنوان هسته گزاره میآید؛ فاعل عموماً انسان/فاعل آگاه؛ مفعول میتواند «ذَنبًا»، «خَطَأً»، یا با «فی»/«بِحقِّ» بیاید.
اطلاعات ریشهشناسی (اتیمولوژی) - ریشه سامی «ج ر م» در عربی به معنای «بریدن/جدا کردن»، «کَندن»، و از آن توسعه معنایی به «کَسب چیزی بهنحو ناروا» و سپس «ارتکاب گناه/جرم».
- پیوند با اسم «جُرم» (گناه/تقصیر)، و «جُرْم» در برخی لهجهها نیز به معنای «جرم» فیزیکی (در فیزیک: جرم) آمده، ولی این همصدایی است و در اصل معنایی اخلاقی متفاوت دارد.
- در زبانهای سامی دیگر:
- عبری کهن: ریشههایی با معنای «قطع کردن/جرح» دیده میشود، اما معادل مستقیم برای «إجرام» بهصورت حقوقی متفاوت است.
- آرامی/سریانی: کاربردهای نزدیک برای «گناه/تقصیر» ذکر شده است.
- تحول معنایی در عربی کلاسیک از «کسبِ تقصیر/قطع از خیر» به «ارتکابِ جرم» در حوزه شرعی و حقوقی تثبیت شده است.
هممعنیها و متضادها - عربی (مترادفهای «أَجْرَمَ»):
- «أَثِمَ» = گناه کرد.
- «خَطِئَ/أَخْطَأَ» = خطا کرد.
- «جَنَى» = جنایت کرد/ضرر رسانْد.
- «وَقَعَ فی الذَّنب» = در گناه افتاد.
- «ارْتَکَبَ الجُرْمَ» = جرم را مرتکب شد.
- عربی (متضادها):
- «أَحْسَنَ» = نیکو کرد.
- «أَصابَ» = درست انجام داد.
- «بَرَّ» = نیکوکار شد/نیکی کرد.
- «تابَ» = توبه کرد (خروج از حالت جرم).
- «اجتَنَبَ» = دوری گزید (از گناه).
- فارسی (مترادفها برای «أَجْرَمَ» در ترجمه):
- «گناه کرد»، «مرتکب جرم شد»، «بزه کرد»، «جنایت کرد»، «تخطی کرد»، «تخلف کرد»، «خطا کرد».
- فارسی (متضادها):
- «نیکی کرد»، «کار درست کرد»، «بیتقصیر بود»، «پرهیز کرد»، «توبه کرد»، «اصلاح کرد».
نمونهها - عربی: «مَن أَجْرَمَ فی الحَقِّ لا یَفلِتُ مِنَ العِقابِ.»
- فارسیِ تفسیری: «هرکس در حقّ کسی جرم کند از مجازات نمیگریزد.»
- عربی: «أَجْرَمَ القَومُ فَحاقَ بِهِم عَذابٌ.»
- فارسی: «قوم مرتکب جرم شدند و عذاب بر آنان فرود آمد.»
- عربی: «لا تُجرِمْ، فَإِنَّ الإِجرامَ یُفسِدُ النُّفوسَ.»
- فارسی: «جرم نکن، که جرمورزی روانها را تباه میکند.»
نکات کاربردی - «أَجْرَمَ» در گفتار روزمره عربی کمکاربردتر از اسم فاعل «مُجرِم» و اسم «جُرم» است؛ در حقوق و ادبیات دینی/کلاسیک بیشتر دیده میشود.
- برای بیان «مجرم بودن» معمولاً از ساختهای اسمی استفاده میشود: «هُوَ مُجرِمٌ»، «هُوَ مُرتَکِبُ جُرمٍ»، بهجای «أُجرِمُ» در گفتار عادی.
- در ترجمه به فارسی، بسته به سیاق، «گناه کردن» (معنای اخلاقی/دینی) یا «ارتکاب جرم» (حقوقی/کیفری) گزینش میشود.
|
پنج بار به صورت اسم «(جَرَم: گناه/جرم)» |
یک بار به صورت مصدر باب چهارم «(إِجْرَام: گناهکردن/ارتکاب جرم)» |
۵۲ بار به صورت اسم فاعل باب چهارم «(مُجْرِم: گناهکار/مجرم)» |
مُجْرِم - زبان: عربی (واژه عربی)، کاربرد در فارسی نیز رایج
- نوشتار: مُجْرِم
- آوانویسی: mujrim
- جمع: مُجْرِمون / مُجْرِمین (عربی)، مجرمان (فارسی)
- مونث: مُجْرِمة (عربی)
- مشتقات: جُرْم، جريمة، مُجْرِم، إجرام، مُتَجَرِّم (کمکاربرد)
معانی مفصل - فردی که مرتکب جرم شده است؛ گناهکار؛ قانونشکن.
- در متون دینی: کسی که مرتکب گناه کبیره یا نافرمانی شدید از امر الهی شده است (بار معنایی اخلاقی/الهیاتی).
- در حقوق: شخصی که دادگاه ارتکاب جرم او را احراز کرده است؛ محکوم به جرم.
- در زبان عمومی: کسی که کار زیانبار یا خلاف هنجار انجام میدهد (گاه با اغراق و برچسبگذاری).
کاربرد در زبان عربی - رسمی/حقوقی: يُطلَق على الشخص الذي ثبت ارتكابه جريمة بحكم قضائي. مثال: “حُكِمَ على المُجْرِمِ بالسِّجْنِ”.
- دینی/قرآنی: بهمعنای گناهکاران، کافرانِ ستمگر. مثال قرآنی: “إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ”.
- رسانه و گفتاری: برای اشاره به مرتکبان جرم یا اعمال خشونت. مثال: “ألقتِ الشرطةُ القبضَ على المُجْرِمِ الفارّ”.
نکات کاربردی - در متون حقوقی عربی، غالباً از “مُتَّهَم” برای شخص قبل از صدور حکم استفاده میشود و “مُجْرِم” برای پس از اثبات جرم.
- در متن دینی، “مُجْرِم” بار ارزشی منفی شدید دارد و لزوماً به حکم قضایی وابسته نیست.
ویژگیهای دستوری (عربی) - نوع واژه: اسم فاعل از ریشه ثلاثی “ج ر م” بر وزن مُفْعِل (با اعلال: مُجْرِم).
- جنس و عدد:
- مفرد مذکر: مُجْرِم
- مفرد مؤنث: مُجْرِمة
- جمع مذکر سالم: مُجْرِمون / مُجْرِمين
- جمع مؤنث سالم: مُجْرِمات
- اِعراب:
- مُجْرِمٌ (مرفوع)، مُجْرِمًا (منصوب)، مُجْرِمٍ (مجرور)
- اشتقاق: از باب “فَعَلَ” با فعل “جَرَمَ”/“أَجْرَمَ”؛ مصدر “جُرْم”، “جِرَامَة”، “إِجْرام”.
ویژگیهای دستوری (فارسی) - نوع واژه: اسم (عربیتبار)؛ مفرد “مجرم”، جمع “مجرمان”.
- نقشها: فاعل، مفعول، مسند؛ صفت اسمی نیز بهکار میرود (مثال: رفتار مجرمانه).
- مشتقات در فارسی: جرم، مجرم، مجرمانه، مجرمیت، جرمانگاری.
اطلاعات واژگانی-ریشهشناسی - ریشه عربی “ج ر م”:
- معنای اصلی: بریدن/جدا کردن میوه؛ سپس انتقال معنایی به “ارتکاب گناه/زیان”، و در نهایت معنای حقوقی “جرم”.
- فعلها: جَرَمَ (گناه کرد)، أَجْرَمَ (مرتکب جرم شد).
- تحول معنایی: از معنای عینی “بریدن/چیدن” به معنای اخلاقی و حقوقی “ارتکاب خلاف، گناه”.
- ورود به فارسی: از عربی کلاسیک به فارسی نو؛ در حقوق مدرن تثبیت شده (قانون مجازات، مسئولیت کیفری).
نمونههای کاربرد (جملات) - عربی:
- “قَبَضَتِ الشُّرْطَةُ على المُجْرِمِ بعدَ ملاحقةٍ طَويلةٍ.”
- “يُحاسَبُ المُجْرِمونَ على أفعالِهِمْ.”
- “تَابَ المُجْرِمُ وتراجعَ عن أفعالِهِ.”
- فارسی:
- “دادگاه مجرم را به پنج سال حبس محکوم کرد.”
- “رفتار مجرمانه باید با قانونگذاری مناسب کنترل شود.”
واژگان مرتبط و خانواده ریشهای - عربی: جُرْم (جرم)، جريمة (جنایت/بزه)، إجرام (بزهکاری)، مُجْرِم (بزهکار)، مُتَّهَم (متهم)، مُدان (محکوم)، عِقاب (کیفر)، قَصاص (قصاص).
- فارسی: جرم، جنایت، بزه، بزهکار، مجرمیت، مجازات، کیفر، محکوم، متهم.
همنشینیهای رایج - عربی: مُجْرِم خطير، شبكة مُجْرِمين، قانون يُعاقِبُ المُجْرِمين، حماية المجتمع من المُجْرِمين.
- فارسی: مجرم خطرناک، حقوق مجرمان، اصلاح مجرمان، پرونده مجرمانه، رفتار مجرمانه.
هممعناها و متضادها - عربی (مترادف):
- مُدان (محکوم به جرم)
- مُخالِف (خلافکار؛ عامتر)
- جاني (جنایتکار؛ شدیدتر)
- بَزّاز در معنای بزهکار؟ (نادر/نامعتبر: پرهیز شود)
- بَزّار/بَزّار نیست؛ واژه درست: مُرتَكِب الجريمة، بَزّاخ ندارد. واژگان درست: مُجرِم، جانٍ، مُخالِف، مُفسِد (دینی).
- عربی (متضاد):
- بَريء (بیگناه)
- مُلتَزِم بالقانون (قانونمدار)
- مُطيع (فرمانبردار)
- فارسی (مترادف):
- بزهکار
- قانونشکن
- جنایتکار (شدیدتر)
- خلافکار
- فارسی (متضاد):
- بیگناه
- قانونمدار
- پاکدامن/بیگناه در معنای اخلاقی
نکات معنایی و سبکی - “مجرم” در حقوق کیفری اصطلاحی دقیق است و با “متهم” تفاوت دارد: متهم قبل از صدور حکم، مجرم پس از اثبات جرم.
- در گفتار عمومی، گاهی برای کسی که مظنون است نیز بهکار میرود؛ این کاربرد غیرحقوقی و میتواند مغایر اصل بیگناهی باشد.
- در متون دینی عربی، بار معنایی شدیدتر از فضای حقوقی مدرن است.
ترکیبات و مشتقات - عربی: سلوكٌ مُجْرِم، أفعال مُجْرِمة، شبكةُ المُجْرِمين، قِوانينُ مُناهِضةٌ لِلإِجْرام.
- فارسی: رفتار مجرمانه، سازمان مجرمانه، پرونده مجرمانه، مسئولیت مجرمانه، اقدامات مجرمانه.
تفاوت معنایی با واژگان نزدیک - مُجْرِم (عربی)/مجرم (فارسی): هر فردی که مرتکب جرم شده؛ دامنه وسیع.
- جاني/جنایتکار: ارتکاب جرم شدید علیه جان/مال؛ بار سنگینتر.
- بزهکار: اصطلاح علمی در جرمشناسی؛ ممکن است بر رفتارهای خرد نیز صدق کند.
- خلافکار: عام و غیرحقوقی؛ هر رفتار خلاف قاعده.
معادلهای زبانی - انگلیسی: criminal, offender
- آلمانی: Verbrecher, Straftäter
- فرانسوی: criminel, délinquant
توجه به تلفظ و هجای عربی - حرکتها: مُجْرِم — ضمه بر میم، سکون بر جیم، کسره بر راء.
- تأکید هجایی: مُجْ / رِم (دو هجای کوتاه).
|
