إِنَّ اللَّهَ لا يَظلِمُ مِثقالَ ذَرَّةٍ ۖ وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفها وَيُؤتِ مِن لَدُنهُ أَجرًا عَظيمًا بیگمان خدا حتی هموزن ذرهای ستم نمیکند، و اگر (کاری) نیک باشد آن را چند برابر میکند و از نزد خود پاداشی بزرگ میبخشد.
جملهٔ اول: إِنَّ اللَّهَ لا يَظلِمُ مِثقالَ ذَرَّةٍ ترجمه:
بیگمان خدا حتی هموزن ذرهای ستم نمیکند. توضیح واژهها و ترکیبها: - إِنَّ
- حرف تأکید و نصب است.
- معنای اصلی: «بیگمان، حتماً، بهراستی».
- برای تأکید بر خبری که بعدش میآید به کار میرود.
- نقش نحوی: اسم بعد از خودش را منصوب میکند (در اینجا «اللَّهَ»).
- اللَّهَ
- اسم جلاله، نام خاص خداوند.
- به دلیل آمدن بعد از «إِنَّ»، در حالت نصب است (اللَّهَ).
- در معنا: همان خدای یکتای معبود، آفریننده و مالک همهچیز.
- لا يَظلِمُ
- «لا»:
- در اینجا «لا»ی نفیِ حال و استقبال است؛ یعنی نفی در زمان حال و آینده.
- معنای کلی: «نمیکند، انجام نمیدهد».
- «يَظلِمُ»:
- فعل مضارع از ریشهٔ «ظَلَمَ» (ظلم کردن، ستم کردن).
- صیغه: غایب مفرد مذکر (او ستم میکند)؛ با «لا» میشود «ستم نمیکند».
- معنای دقیق: حق کسی را ضایع کردن، کم کردن، بیجا گرفتن یا بیجا دادن.
- ترکیب «لا يَظلِمُ»:
- یعنی: «ستم نمیکند»، «بیعدالتی نمیکند».
- اشاره به نهایت عدالت خدا: هیچگونه ظلمی در کار او نیست.
- مِثقالَ
- از ریشهٔ «ثَقَلَ» (سنگینی).
- «مِثقال»: واحد وزن، آنچه با آن وزن میکنند، «سنگینیِ چیزی، هموزنِ چیزی».
- در این جمله در حالت نصب است، چون مفعولٌبهِ فعل «لا يَظلِمُ» است.
- معنای ترکیبی: «هموزنِ»، «به اندازهٔ».
- یعنی حتی به اندازهٔ وزن کوچکترین چیز هم ظلم نمیکند.
- ذَرَّةٍ
- «ذره» در لغت عرب:
- به خاک بسیار ریزی گفته میشد که در هوا معلق است و در پرتو نور آفتاب دیده میشود.
- گاهی به مورچهٔ بسیار ریز نیز گفته شده.
- در کاربرد قرآنی:
- کنایه از کوچکترین، ریزترین، ناچیزترین مقدار.
- «ذَرَّةٍ» در حالت جر آمده، چون مضافٌالیه برای «مِثقالَ» است: «مِثقالَ ذَرَّةٍ» (هموزن ذرهای).
- معنای مجموع «مِثقالَ ذَرَّةٍ»:
- کمترین مقدار قابل تصور، یعنی حتی کوچکترین اندازه.
- مفهوم جمله با این تعبیر:
- خدا هیچگونه ظلمی نمیکند، حتی به کوچکیِ وزن یک ذره؛ یعنی ظلم خدا مطلقاً محال است، نه زیاد، نه کم.
جملهٔ دوم: وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفها ترجمه:
و اگر (آن عمل) نیکی باشد، آن را چند برابر میکند. توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- حرف عطف.
- جملهٔ جدید را به جملهٔ قبل پیوند میدهد.
- معنای کلی: «و»، همزمان یا در ادامهٔ چیزی که پیش از آن گفته شد.
- إِن
- اینجا، «إن» شرطیه است، نه «إِنَّ» تأکیدی.
- معنای: «اگر».
- بعدش فعل شرط میآید.
- ساختار: «إِن تَكُ … يُضاعِفها» → جملهٔ شرط و جواب شرط.
- تَكُ
- اصلِ آن «تَكُن» از ریشهٔ «كانَ» است؛ فعل ناقص (بودن).
- در زبان عربی در بعضی ساختارها حرف «ن» حذف میشود و به شکل «تَكُ» میآید.
- صیغه: مضارع مجزوم (به خاطر «إِن» شرطیه)، غایب مفرد مؤنث یا مخاطب مفرد مذکر، اما اینجا:
- ضمیر مستتر در آن به «حسنة» برمیگردد که مؤنث است: «اگر (آن) نیکی باشد».
- مفهوم: «اگر باشد»، «اگر واقع شود».
- حَسَنَةً
- از ریشهٔ «حُسن»: زیبایی، خوبی، نیکی.
- «حَسَنَة»:
- اسم مؤنث؛ مفعول به یا خبر «تَكُ» (اینجا خبر «تکُ»).
- در قرآن غالباً به معنای عمل نیک، کار خوب، رفتار پسندیده، یا گاهی نعمت و حال خوب میآید؛ اینجا معنای «کار نیک، عمل صالح» دارد.
- «إِن تَكُ حَسَنَةً»:
- یعنی: «و اگر آن (چیز) نیکی باشد»، یعنی اگر این عمل، حتی کوچک باشد ولی نیک باشد.
- يُضاعِفها
- «يُضاعِف»:
- فعل مضارع از ریشهٔ «ضاعَفَ» یعنی دو برابر کردن، چند برابر کردن.
- صیغه: غایب مفرد مذکر (او چند برابر میکند).
- با توجه به سیاق، فاعل آن «الله» است که در جملهٔ قبل آمده و همچنان در ذهن حاضر است: «خدا آن را چند برابر میکند».
- «ها»:
- ضمیر متصل، مفعول برای «يُضاعِف».
- به «حَسَنَةً» برمیگردد؛ یعنی همان کار نیک.
- معنای ترکیبی «يُضاعِفها»:
- آن را چند برابر میکند، افزون میسازد.
- نکتهٔ مفهومی:
- در جملهٔ قبل گفته شد خدا کوچکترین ظلم نمیکند؛ اینجا فراتر میرود و میگوید نه تنها ظلم نمیکند، بلکه کار نیک را چند برابر پاداش میدهد.
- معنای «یضاعف» محدود به دو برابر نیست، بلکه «چندین برابر» است، بسته به رحمت خدا.
جملهٔ سوم: وَيُؤتِ مِن لَدُنهُ أَجرًا عَظيمًا ترجمه:
و از نزد خویش، پاداشی بزرگ عطا میکند. توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- حرف عطف.
- این جمله را نیز به جملهٔ قبلی وصل میکند.
- معنای: «و همچنین…».
- يُؤتِ
- از ریشهٔ «آتَى» (دادن، عطا کردن).
- «يُؤتِ» اصلش «يُؤتي» است که در حالت جزم/حذف حرف عله به صورت «يُؤتِ» آمده.
- فعل مضارع، غایب مفرد مذکر (او میدهد / عطا میکند).
- فاعل در سیاق: خداوند.
- معنای: «عطا میکند، میبخشد».
- نکته:
- تفاوت ظریف با «يُعطي» در بعضی موارد در قرآن: «آتَى» غالباً در اعطای مهم، جدی و با نوعی شرافتِ عطا به کار میرود، هرچند در بسیاری موارد مترادف دیده میشود.
- مِن لَدُنهُ
- «مِن»:
- «لَدُن»:
- قویتر از «عند» است؛
- معنای «از نزدِ خاص، از نزد خودِ او، از سوی خودش با مباشرت و اختصاص».
- حالت «لَدُنهُ»:
- «لَدُن» + ضمیر «ه» (او) → «از نزدِ او».
- «هُ» در «لَدُنهُ» ضمیر به خدا برمیگردد.
- «مِن لَدُنهُ»:
- یعنی از نزد خودش، از منبعی خاص، نه از واسطهها.
- اشاره به اینکه این پاداش بر پایهٔ فضل ویژهٔ الهی است، فراتر از محاسبهٔ صرفِ اعمال.
- أَجرًا
- از ریشهٔ «أجر»: مزد، پاداش، دستمزد.
- در قرآن: هم برای مزد دنیایی و هم برای پاداش اخروی به کار میرود.
- اینجا نکره (بدون الف و لام) و در حالت نصب است:
- نکره آمدن اغلب برای تعظیم است؛ یعنی «پاداشی (بسیار بزرگ و عظیم)».
- نقش نحوی: مفعول به برای «يُؤتِ».
- اشاره به اینکه این پاداش نتیجهٔ عمل است، ولی خدا آن را از فضل خود زیاد میکند.
- عَظيمًا
- صفت برای «أجرًا».
- از ریشهٔ «عَظُمَ» (بزرگ بودن، عظیم بودن).
- معنای: بسیار بزرگ، عظیم، مهم.
- «أجراً عظیماً»:
- یعنی پاداشی بسیار بزرگ، فراتر از تصور معمول.
- نکتهٔ مفهومی:
- کنار هم آمدن «مِن لَدُنهُ» و «أجراً عظیماً» تأکید میکند که این پاداش:
- از جانب خودِ خداست (نه تنها براساس روابط علت و معلول ظاهری).
- بسیار بزرگتر از اندازهٔ خود عمل نیک است.
جمعبندی کلیِ سه جمله در کنار هم، به صورت معنایی: - خدا هیچ نوع ظلمی حتی در حد وزن یک ذره انجام نمیدهد؛ نه حقی را کم میگذارد و نه کسی را بیجهت مجازات میکند.
- هر عمل نیکی، هرچند کوچک، از طرف خدا نادیده گرفته نمیشود؛ بلکه چندین برابر میشود.
- افزون بر چند برابر کردن حسنات، خدا از نزد خودش پاداشی بسیار بزرگ و ویژه عطا میکند؛ یعنی لطف و فضل او از حد محاسبهٔ دقیق عمل هم فراتر میرود.
| 