004-003-099-نساء

« Back to Glossary Index
و اگر در نگهداری يتيمان ترسیدید از عدالت خارج شوید از زنانی که متناسب با رفتار عادلانه شما با آنان باشند به شرطی که برای شما هم خوب باشد به همسری انتخاب کنید دو تا یا سه تا یا چهارتا (در متن آیه نوشته شده دوها یا سه ها یا چهارها و این بواسطه این است که خطاب به تمام مسلمانان است و باید برای جمع مسلمانان عدد زنان را هم جمع آورد ولی معنای آن این است که هر مسلمانی که چنین وضعی داشت برای آن یا دوتا یا سه تا یا چهار تا زن میگیرد) پس اگر ترسیدید از این راه نیز نتوانید به يتيمان عدالت کنید یک زن بگیرید یا از کنیزی که صاحبش شده اید استفاده کنید این کارها برای شما به نیکوکاری نزدیکترین راه برای ظلم نکردن است (۳)

وَإِن خِفتُم أَلّا تُقسِطوا فِي اليَتامىٰ فَانكِحوا ما طابَ لَكُم مِنَ النِّساءِ مَثنَىً وَثُلاثًا وَرُباعًا ۖ فَإِن خِفتُم أَلّا تَعْدِلوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلّا تَعُولُوا

ترجمه فارسی (هر جمله جدا شده و بعد از آن توضیحات واژگانی و ریشه‌ها):

  1. وَإِن خِفتُم أَلّا تُقسِطوا فِي اليَتامىٰ
  • ترجمه: و اگر می‌ترسید که درباره یتیمان دادگری نکنید (نسبت به حقوقشان ظلم روا دارید).
  • توضیح واژگان:
    • وَ: حرف عطف به معنی «و».
    • إِن: حرف شرط نَسَبِیِ معنادار، «اگر».
    • خِفتُم: فعل ماضی؛ ریشه خ-و-ف (خ و ف) از باب «خَفَّ/يَخَفّ» به صورت (خَفِيتُم) اما اینجا شکل مصدر متصرف در قرآن «خِفتُم» آمده به معنای «شما ترسیدید». در تصریف عربی معمول «خِفتُم» صورت اقوی از «خِفْتُمْ» نیست، اما معنای فعل «ترسیدن» را دارد. صورت مصدر/ماضی: خَافَ (ماضی)؛ مضارع: يَخَافُ.
    • أَلّا: «که نه» یا «که مبادا»، ترکیب اَن + لا برای نفی هدف و اشاره به امکان وقوع.
    • تُقسِطوا: فعل مضارع منصوب مجزوم یا مضارع مجزوم بسته به قرائت شرط؛ ریشه ق-ص-ط (قسط به معنی دادگری، انصاف). قَصَطَ یا قَسَطَ به معنی دادگری و اعتدال است. تُقسِطوا: «شما دادگری کنید»؛ با نقیضِ أَلّا معنی می‌شود «دادگری نکنید/ ستم نمایید».
    • فِي: در، درباره.
    • اليَتامىٰ: جمع یَتِیم؛ «یتیمان»، کسانی که پدرانشان وفات یافته است؛ به صورت مضاف یا مضاف‌الیه: فِي اليَتامىٰ یعنی «در مورد یتیمان».
  • معانی اضافی: قَصْط / قَسْط در فارسی به «انصاف، دادگری»، تُقسِطوا به معنای «به عدالت رفتار نکنید/ظلم کنید» (در بافت آیه: «اگر می‌ترسید که نتوانید نسبت به یتیمان عدالت را نگه دارید»).
  1. فَانكِحوا ما طابَ لَكُم مِنَ النِّساءِ مَثنَىً وَثُلاثًا وَرُباعًا
  • ترجمه: پس آن زنانی را که برای شما نیکوست به همسری درآورید؛ دو (دو‌تا)، سه و چهار (یعنی به صورت زوج تا چهار نفر).
  • توضیح واژگان:
    • فَ: حرف عطف و موجب؛ «پس».
    • انكِحوا: فعل امر جمع از ریشه ن-كَ-ح (نكَحَ = ازدواج کرد / همسر اختیار کرد). انكِحوا: «بخوانید به ازدواج درآورید» یا «ازدواج کنید» بسته به مفعول.
    • ما: اسم موصول یا نکره نسبت؛ در عبارت «ما طاب لكم» به معنی «آنچه که برای شما پاک/نیکو افتاده/مناسب است».
    • طابَ: فعل ماضی ریشه ط-ي-ب (طابَ = خوش، پاک، پسندیده شد)؛ «طابَ لَكُمْ» یعنی «برای شما خوشایند/مناسب/پاک گردید». به صورت صفات: طِيب = نیکو، پاک.
    • لَكُم: ضمیر مفعولی به معنی «برای شما».
    • مِنَ: «از میان».
    • النِّساءِ: «زنان» (جمع).
    • مَثنَىً: «دوتایی، دو تا»؛ مَثنَى اسم عددی به معنی «زوج‌ها به صورت دوتا».
    • وَثُلاثًا: «و سه‌تا»؛ ثُلاثَة (صورت عدد) به معنای سه.
    • وَرُباعًا: «و چهار تا»؛ رُباعَة به معنای چهار.
  • نکته دستوری: جمله امر «انكِحوا» با مفعول «ما طابَ لَكُم مِنَ النِّساءِ» و سپس تعیین حدود تعداد به صورت مَثنًى وَثُلاثًا وَرُباعًا ذکر شده است. مفهوم در فقه و تفسیر: اجازه چندهمسری تا چهار نفر در صورتی که عدالت رعایت شود، اما زمینه آیه بعد شرط را روشن می‌کند.
  1. فَإِن خِفتُم أَلّا تَعْدِلوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيمانُكُم
  • ترجمه: پس اگر بترسید که عدالت را رعایت نکنید، (پس) یک‌تنه (فقط یک همسر) یا آنچه که صاحبانِ یمین شما در اختیار دارند (بردگان/کنیزان) [به همسری بگیرید].
  • توضیح واژگانی:
    • فَإِن: «پس اگر».
    • خِفتُم: همانند جمله اول، «شما بترسید/ترسیدید».
    • أَلّا: «که مبادا»/ «که نه».
    • تَعْدِلوا: فعل مضارع از ریشه ع-د-ل (عدل به معنی عدالت ورزیدن). تَعْدِلوا: «شما عدالت بورزید/رعایت کنید»؛ با أَلّا معنی می‌شود «عدل نکنید». ریشه: عَدَلَ (ماضی)؛ یَعْدِلُ (مضارع).
    • فَوَاحِدَةً: «پس تنها / یک‌تنه / یک (زن)». واژه «واحدة» به معنی «یکی» و به صورت تأکید بر تک بودن است.
    • أَوْ: «یا».
    • مَا: «آنچه».
    • مَلَكَتْ: فعل ماضی از ریشه م-ل-ك (ملک) در معنی «مالک شدن/در اختیار داشتن»؛ در ترکیب «ما مَلَكَتْ أَیمَانُکُمْ» ساختار قرآنی برای اشاره به بردگان یا کنیزانِ تحت مالکیت مردان است. مَلَكَتْ: «که مالک شده/در اختیار گرفته‌اند».
    • أَيمانُكُمْ: جمع یَمِين به معنی «سوگند» در اصل، اما در ترکیب «مَلَكَتْ أَیْمَانُکُمْ» اصطلاح فقهی-قرآنی است که به «کسانی که دستِ شما مالکیت دارند» یعنی کنیزان یا بردگان زن اشاره دارد. توجه: در ترجمه‌های متداول «یا کنیزانی که مالک هستید» آمده است.
  • نکات معنایی: آیه محدودیت و جایگزین در صورت نبود امکان عدالت میان چند همسر را بیان می‌کند: اگر نمی‌توانید عدالت کنید، فقط یک زن بگیرید یا (در برخی قرائت‌ها) به کنیزِ خود بسنده کنید. تعبیر «ما مَلَكَتْ أَیمَانُكُمْ» به وضعیت حقوقی تاریخی برده‌داری اشاره دارد؛ در ترجمه معاصر معمولاً «کنیزانی که مالک هستید» گفته می‌شود.
  1. ذٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلّا تَعُولُوا
  • ترجمه: این (رایج‌تر) نزدیک‌تر است برای اینکه مبادا ستم کنید/تشدید ظلم شود. یا: این نزدیک‌ترین راه است که مبادا ستم روا دارید.
  • توضیح واژگانی:
    • ذٰلِكَ: «آن» به معنی «آن حکم/آن وضع».
    • أَدْنَىٰ: صفت به معنی «نزدیک‌تر، بهتر، مقدم‌تر برای جلوگیری از چیزی»؛ در این‌جا به معنی «مستحسن‌تر/مناسب‌تر برای پیش‌گیری».
    • أَلّا: «که مبادا/که نه».
    • تَعُولُوا: فعل مضارع از ریشه ع-و-ل (عول/ظلم یا تکلیف سنگین بر دیگران گذاشتن). عوّل/تعول در قرآن به معنی «ستم کردن، به زور رفتار کردن، سنگینی بار رفتن (بر کسی)»؛ تَعُولُوا: «شما ستم کنید». بنابراین «أَلّا تَعُولُوا» = «مبادا ستم ورزید».
  • معنی کلی: اقدام پیشنهادی (تک‌همسری یا گرفتن کنیزان) نزدیک‌ترین حکم است برای جلوگیری از ستم نسبت به یتیمان و جلوگیری از ظلم در حقوق آنان.

ریشه افعال (خلاصه):

  • خَافَ / يَخَافُ (خ-و-ف): ترسیدن. در آیه: خِفتُم (ماضی دوم شخص جمع) = شما ترسیدید (اینجا به معنای «اگر شما نگران/ترسانید» به عنوان شرط).
  • قَصَطَ / قَصَط یا قَسَط (ق-ص-ط): دادگری، انصاف داشتن. تُقسِطوا: شما دادگری کنید / رعایت عدالت کنید.
  • نَكَحَ (ن-ك-ح): ازدواج کردن، همسر گرفتن. انكِحوا: ازدواج کنید/به همسری درآورید.
  • طابَ (ط-ي-ب): خوشایند بودن، پاک و پسندیده شدن؛ طِيب = نیک.
  • عَدَلَ / يَعْدِلُ (ع-د-ل): عدالت داشتن، یکسان رفتار کردن. تَعْدِلوا: شما عدالت کنید.
  • مَلَكَ (م-ل-ك): مالک شدن/داشتن در اختیار؛ مَلَكَتْ: او مالک شد یا به صورت «داشت».
  • عَوَّلَ / يَعُولُ (ع-و-ل): در معنی ستم کردن یا بار و مسؤلیت سنگین بر کسی گذاشتن. تَعُولُوا: شما ستم کنید.

توضیح تفسیر کوتاه:

  • آیه درباره محافظت از حقوق یتیمان است: اگر کسی احساس می‌کند که نخواهد توانست نسبت به اموال یا حقوق یتیمان عدالت ورزد (مثلاً در ازدواج با زن یتیم یا تصرّف در مال او) راه‌حل‌هایی پیشنهاد می‌دهد—ازدواج با زنان صالح تا چهار نفر در شرایطی که عدالت ممکن است—اما بلافاصله هشدار می‌دهد که اگر از عدل ناتوانید، تنها یکی را انتخاب کنید یا به وضعیت کنیزانی که مالک هستید بسنده کنید؛ زیرا این رفتار نزدیک‌ترین (أَدْنَىٰ) راه برای جلوگیری از ستم به یتیمان است. این آیه در متن تاریخ و فقه دارای تفاسیر و مباحث مفصل است، به‌خصوص درباره محدودیت‌های چندهمسری و شرایط عدالت.

متن آیه

وَإِن خِفتُم أَلّا تُقسِطوا فِي اليَتامىٰ فَانكِحوا ما طابَ لَكُم مِنَ النِّساءِ مَثنىٰ وَثُلاثَ وَرُباعَ ۖ فَإِن خِفتُم أَلّا تَعدِلوا فَواحِدَةً أَو ما مَلَكَت أَيمانُكُم ۚ ذٰلِكَ أَدنىٰ أَلّا تَعولوا


شرح آیه:

  1. „وَإِن خِفتُم أَلّا تُقسِطوا فِي اليَتامىٰ“

    اگر ترس دارید که در حق یتیمان عدالت را رعایت نکنید،

    • «قسطن» به معنای عدالت کامل است، مخصوصاً در نگهداری و حق یتیمان.
    • در آن زمان، سرپرستی یتیمان به عهده خانواده‌ها بود و ظلم به آنها ممکن بود رخ دهد.
  2. „فَانكِحوا ما طابَ لَكُم مِنَ النِّساءِ“

    پس آن زنانی را که برای شما پسندیده و پاک هستند (از نظر شرعی و اخلاقی) به ازدواج بگیرید.

  3. „مَثنىٰ وَثُلاثَ وَرُباعَ“

    به صورت دو یا سه یا چهار نفر (اشاره به حداکثر تعداد همسران مجاز در اسلام).

    • این بیان، محدودیت تعداد همسران را مشخص می‌کند.
  4. „فَإِن خِفتُم أَلّا تَعدِلوا فَواحِدَةً“

    اما اگر ترس دارید که نتوانید عدالت را بین آنها رعایت کنید، فقط یک زن بگیرید.

    • تاکید بر عدالت در زندگی زناشویی است.
  5. „أَو ما مَلَكَت أَيمانُكُم“

    یا کسانی که مالک آنها هستید، یعنی کنیزان یا کسانی که به عنوان برده یا تحت سرپرستی شما هستند، که در آن زمان مرسوم بود.

    • این قسمت اشاره به روابط خاصی دارد که اسلام برای آن قوانین ویژه‌ای تعیین کرده است.
  6. „ذٰلِكَ أَدنىٰ أَلّا تَعولوا“

    این (یک همسری یا داشتن کنیزان) نزدیک‌ترین راه برای جلوگیری از ظلم و ستم و رعایت عدالت است.


نکات کلیدی:

  • این آیه ابتدا به مسئله نگهداری از یتیمان اشاره دارد و خطر ظلم به آنها را یادآوری می‌کند. اگر کسی ترس دارد نتواند به یتیمان عدالت کند، باید به سمت ازدواج برود.
  • سپس تعداد ازدواج‌های مجاز را تعیین می‌کند تا از بی‌عدالتی جلوگیری شود.
  • عدالت شرط اصلی ازدواج‌های چندگانه است و در صورت ترس از ناتوانی در رعایت عدالت، فقط یک همسر توصیه شده است.
  • همچنین اشاره به وضع خاص کنیزان دارد که در آن زمان بخشی از ساختار اجتماعی بود.
  • هدف کلی آیه حفظ حقوق افراد ضعیف (یتیمان) و برقرار کردن عدالت اجتماعی در خانواده است.

جمع‌بندی:

این آیه به مسلمانان دستور می‌دهد که اگر نمی‌توانند در حق یتیمان عدالت کنند، به سراغ ازدواج بروند تا از ظلم جلوگیری شود. همچنین تعداد همسران را محدود کرده و عدالت را شرط اصلی چندهمسری قرار داده است. اگر عدالت امکان‌پذیر نباشد، تنها یک همسر یا کنیز اختیار کنند که این روش نزدیک‌ترین راه به رعایت عدالت است.

Nach oben scrollen