002-189-091-بقرة

« Back to Glossary Index

ای پیامبر، از تو می‌پرسند که هلال‌های ماه برای چیست؟ بگو: برای تعیین وقت‌های مردم خوب است و برای تعیین زمان حج. کار خوبی نیست که شما از پشت خانه‌ها وارد خانه شوید، بلکه کار خوب‌کننده کسی است که از هر چه بد است بپرهیزد و شما از درب خانه‌ها به خانه‌ها وارد شوید. و باید از خدا بترسید تا رستگار شوید.

(این آیه اشاره دارد که حتی از نظر علمی نیز سؤال نکنید اگر پاسخ آن برای شما فایده‌ای نداشته باشد و به اندازه‌ای که راه آن برای چیزی باز و هموار است و مفید می‌باشد، جویای آن شوید. مثلاً برای وقت‌شناسی راه صحیح، در نظر گرفتن هلال‌های ماه قمری است و نباید حج و سایر اعمال دینی را از ماه قمری به شمسی منتقل کنید. این بیراهه رفتن‌ها همانقدر بد است که برای دخول به خانه‌ای، از دیوار یا پشت‌بام وارد شوید. گویا بعضی از مردم مدینه مانند برخی مردم روستاها گاهی از دیوارهای کوتاه یا پشت‌بام‌ها وارد خانه خود یا دیگران می‌شدند. اما اینکه در روایاتی این آیه مربوط به از در خانه نرفتن حاجیان در حال احرام شده، درست نیست؛ زیرا این آیات ربطی به مردم مکه یا زمان احرام حج ندارد. باید دانست که سؤال‌کننده درباره فایده هلال‌ها بوده و اگر هم درباره وضع نجومی هلال‌ها بوده، با توجه به اینکه قبلاً در مکه در سوره یاسین، آیه ۳۹، وضع نجومی هلال‌های ماه به طرزی علمی ولی غیرقابل درک برای توده مردم روشن گردیده، در این آیه جواب داده شده که بیش از این اگر درباره هلال‌ها گفته شود، شما نمی‌توانید درک کنید؛ پس بهتر است از چیزی بپرسید که جواب آن برای شما مفید باشد.) (189)

۱) يَسأَلونَكَ عَنِ الأَهِلَّةِ

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: از تو دربارهٔ هلال‌ها می‌پرسند.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • يَسأَلونَكَ: فعل مضارع مرفوع با علامت ثبوت نون؛ واو فاعل (آنها)، کاف مفعولٌ‌به (تو). ریشه: س أ ل (سؤال کردن). نقش: جملهٔ فعلیه.
    • عَنِ: حرف جر.
    • الأَهِلَّةِ: اسم مجرور به عن؛ جمع «هلال». ریشه: ه ل ل (پدیدار شدن هلال/ندا دادن).
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: خبریِ نقلِ سؤال. نشان می‌دهد موضوع پرسش، کارکرد شرعی-زمانی ماه‌های نو است.

۲) قُل هِيَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَالحَجِّ

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: بگو: آنها زمان‌سنج‌ها برای مردم و (برای) حج‌اند.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • قُل: فعل امر از ریشهٔ ق و ل (گفتن)، مخاطب: پیامبر.
    • هِيَ: ضمیر مبتدا (برای «الأهلة»).
    • مَواقيتُ: خبر مرفوع؛ جمع «ميقات». ریشه: و ق ت (وقت).
    • لِلنّاسِ: جار و مجرور، متعلّق به «مَواقيتُ» (بیان منفعت/اختصاص).
    • وَالحَجِّ: معطوفِ مجرور بر «الناس» با لام مقدّر/تقدیر: وللحجّ؛ یا بدلِ بعض از کلّ در کارکرد.
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: خبری با امرِ «قُل». نکته: تعیین فلسفهٔ رؤیت هلال به‌عنوان معیار زمان‌بندی عبادات و معاملات، نه صرف کنجکاوی نجومی.

۳) وَلَيسَ البِرُّ بِأَن تَأتُوا البُيوتَ مِن ظُهورِها

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و نیکی آن نیست که به خانه‌ها از پشت‌هایشان داخل شوید.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • وَ: عطف.
    • لَيسَ: فعل ماضی ناقص نفی‌کنندهٔ حال/حکم. ریشه: ل ي س (نیست).
    • البِرُّ: اسمِ ليس مرفوع؛ «نیکی». ریشه: ب ر ر (نیکی/پرهيز).
    • بِأَن: بای زائده/حرف جر برای تأکید + «أنْ» مصدریه؛ کلّ «أن تأتيوا…» در تأویل مصدر، خبرِ ليس مجرور لفظاً به سبب «بِ».
    • تَأتُوا: فعل مضارع منصوب به «أن»، علامت نصب حذف نون (چون فعل پنج‌گانه). واو فاعل (شما). ریشه: أ ت ي (آمدن/درآمدن).
    • البُيوتَ: مفعولٌ‌به منصوب. ریشه: ب ي ت (خانه).
    • مِن: حرف جر.
    • ظُهورِها: اسم مجرور؛ «پشت‌های آنها» ضمیر «ها» به «البُيوت» برمی‌گردد. ریشه: ظ ه ر (پشت/ظاهر).
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: خبریِ اصلاحی/نفیِ برداشت نادرست از تقوا. نکته: ردّ یک رسم جاهلی/آیینیِ بی‌پایه به نام تقوا.

۴) وَلٰكِنَّ البِرَّ مَنِ اتَّقىٰ

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: ولی نیکیْ [از آنِ] کسی است که پرهیزگاری کرد.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • وَلكِنَّ: حرف استدراک و تأکید (إنّ با لکنّ).
    • البِرَّ: اسمِ «لٰكِنَّ» منصوب.
    • مَنِ: اسم موصول، در محلّ رفع خبر «لٰكنّ» (خبر موصولی: «کسی که…» مساوی با صاحبِ برّ).
    • اتَّقىٰ: فعل ماضی؛ صلهٔ «مَن». فاعلش همان «مَن» موصول است. ریشه: و ق ي (حفظ/وقایه؛ باب افتعال: اتّقاء).
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: خبریِ تعریفی. نکته: معیار برّ، تقواست؛ نه شکل‌گرایی. ساختار موصولی، تعریف باز و فراگیر می‌دهد.

۵) وَأتُوا البُيوتَ مِن أَبوابِها

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و به خانه‌ها از درهایشان بیایید.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • وَ: عطف.
    • أتُوا: فعل امر از «أتى»، مخاطب جمع؛ فاعل مستتر تقدیره «أنتم». ریشه: أ ت ي.
    • البُيوتَ: مفعولٌ‌به منصوب.
    • مِن: حرف جر.
    • أَبوابِها: اسم مجرور؛ «درهای آنها»، ضمیر «ها» به «البُيوت» برمی‌گردد. ریشه: ب و ب (باب/در).
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: امر ارشادی/تربیتی. نکته: دستور کنایی برای رعایت راه‌های درست و شیوهٔ مشروع در کارها، هم literal و هم استعاری.

۶) وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُم تُفلِحونَ

  • ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.
  • تجزیهٔ صرفی و نحوی:
    • وَ: عطف.
    • اتَّقوا: فعل امر جمع از ریشهٔ و ق ي (تقوا داشتن)، باب افتعال. فاعل مستتر «أنتم».
    • اللَّهَ: مفعولٌ‌به (منصوب)، مفعولِ «اتَّقوا» یعنی: از خدا پروا کنید.
    • لَعَلَّكُم: حرف ترجّی «لعلّ» + ضمیر «کم» اسمِ لعلّ (شما).
    • تُفلِحونَ: فعل مضارع مرفوع؛ خبرِ «لعلّ». ریشه: ف ل ح (رستگاری/کامیابی).
  • نوع جمله و نکتهٔ معنایی: امر همراه با امیدِ نتیجه. نکته: نسبت میان تقوا و فلاح به‌عنوان قانون عام تربیتی.

ترجمهٔ تحت‌اللفظی کل آیه: از تو دربارهٔ هلال‌ها می‌پرسند؛ بگو: آنها زمان‌سنج‌هایی برای مردم و (برای) حج‌اند؛ و نیکی این نیست که به خانه‌ها از پشت‌هایشان درآیید، بلکه نیکی [از آنِ] کسی است که پرهیزگاری کرد؛ و به خانه‌ها از درهایشان درآیید؛ و از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.

Nach oben scrollen