يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الكُفّارَ وَالمُنافِقينَ وَاغلُظ عَلَيهِم ۚ وَمَأواهُم جَهَنَّمُ ۖ وَبِئسَ المَصيرُ ای پیامبر! با کافران و منافقان پیکار کن و بر آنان سخت بگیر؛ جایگاهشان دوزخ است، و چه بد سرانجامی است.
جملهٔ 1: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ ترجمهٔ فارسی: ای پیامبر! توضیح واژگان و نکات: - يا: حرف ندا.
- أَيُّهَا: ترکیب ندا؛ «أَيُّ» اسم ندا برای معرفه با «ها»ی تنبیه. معمولاً صفت پس از آن میآید (مانند «النبي»).
- النَّبِيُّ: اسم معرفه با الف و لام؛ مفرد، مذکر، مرفوع با ضمه بهعنوان منادی مضافالیهگونه بعد از «أيّها» در محلّ رفع. ریشه: ن ب أ، معانی: خبر بزرگ، پیامآور. قرائت مشهور با همزهٔ قطع در «نبيّ» حذف شده و تشدید یاء دارد.
ساختار نحوی: - «يا» + «أيُّها» + منادى موصوف «النبيّ».
جملهٔ 2: جاهِدِ الكُفّارَ ترجمهٔ فارسی: با کافران جهاد کن. توضیح واژگان و نکات: - جاهِدْ/جاهِدِ: فعل امر از ریشهٔ ج ه د (جاهدَ، یجاهدُ). در رسمالمصحف، کسرهٔ وصل برای وصل به بعد میآید؛ اصل آن «جاهِدْ» است.
- معنا: کوشش سخت کردن، پیکار کردن با همهٔ توان (هم جنبهٔ نظامی، هم اقناعی/مدافعهای بسته به سیاق).
- الكُفّارَ: جمع «کافر»، منصوب بهعنوان مفعولبه. ریشه: ك ف ر (پوشاندن، انکار). وزن: فُعّال (صیغهٔ مبالغهٔ جمعی).
نکات نحوی: - فعل امر + مفعولبه منصوب.
جملهٔ 3: وَالمُنافِقينَ ترجمهٔ فارسی: و (نیز) با منافقان. توضیح واژگان و نکات: - وَ: حرف عطف.
- المُنافِقينَ: جمع «منافق» بر وزن مُفاعِل، منصوب عطف بر «الكفارَ». ریشه: ن ف ق؛ از «نِفاق» بهمعنای دوچهرهگی/پنهانکاری. جمع مذکر سالم در حالت نصب با «ین».
نکات نحوی: - عطفِ مفعولبهِ دوم بر مفعولبهِ اولِ فعل «جاهد».
جملهٔ 4: وَاغلُظ عَلَيهِم ترجمهٔ فارسی: و بر آنان سخت بگیر. توضیح واژگان و نکات: - وَ: حرف عطف.
- اغلُظ: فعل امر از باب افعال (أَغْلَظَ یُغْلِظُ)، ریشه: غ ل ظ (سختی/درشتی). امر بر وزن «أَفعِلْ»، در رسم قرآنی بدون همزهٔ وصل آغازین تلفظ میشود.
- معنا: درشتی و سختگیری نشان بده، نرمشِ بیجا نکن.
- عَلَيهِم: جار و مجرور؛ «على» + ضمیر جمعِ غائب «هم»، متعلق به «اغلظ».
نکات نحوی: - فعل امر مستقل با متمم حرف جر.
جملهٔ 5: وَمَأواهُم جَهَنَّمُ ترجمهٔ فارسی: و جایگاهشان دوزخ است. توضیح واژگان و نکات: - وَ: حرف استیناف یا عطف تفسیری.
- مَأواهُم: «مأوى» بهمعنای پناهگاه/اقامتگاه، مصدر میمی یا اسم مکان از ریشهٔ أ و ي (أوى یأوي). «هم» ضمیر متصل جمع. در اینجا مبتدا مقدّم یا خبر مقدّم بسته به اعرابگذاری.
- جَهَنَّمُ: اسم عَلَمِ دوزخ؛ مرفوع بهعنوان خبر یا مبتدای مؤخر. ریشهٔ واژه در عربی کهن محل اختلاف است؛ در قرآن عَلَم است.
نکات نحوی: - جملهٔ اسمیه. غالباً «مأواهم» مبتدا و «جهنم» خبر است.
جملهٔ 6: وَبِئسَ المَصيرُ ترجمهٔ فارسی: و چه بد فرجامی است! توضیح واژگان و نکات: - وَ: حرف استیناف.
- بِئسَ: فعل جامدِ ذمّ (نکوهش). فاعلِ آن معمولاً نکرهٔ موصوف یا «ما»ی تميیز یا اسم اشاره/ضمیر شأن مقدّر است.
- المَصيرُ: اسم بر وزن «مَفْعیل» از ریشهٔ ص ي ر (بازگشتن/عاقبت یافتن). در این ساخت، یا فاعلِ «بئس» به تقدیر «بئس الشيء المصير» یا تمییز/فاعل بر حسب تحلیل نحوی کلاسیک. اعراب: مرفوع.
- معنا: بازگشتگاه، سرانجام، عاقبت.
نکات نحوی: - صیغهٔ «بئس» برای نکوهشِ «المصير» بهعنوان عاقبتِ یادشده (دوزخ).
| 