وَما كانَ صَلاتُهُم عِندَ البَيتِ إِلّا مُكاءً وَتَصدِيَةً ۚ فَذوقُوا العَذابَ بِما كُنتُم تَكفُرونَ و نماز/عبادتشان نزد خانه (کعبه) جز سوتزدن و کفزدن نبود. پس به سبب آنکه کفر میورزیدید، عذاب را بچشید. — — — — — — — — — — جملهٔ ۱: وَما كانَ صَلاتُهُم عِندَ البَيتِ إِلّا مُكاءً وَتَصدِيَةً ترجمهٔ فارسی: و عبادت/نمازشان نزد خانه (کعبه) جز سوتزدن و کفزدن نبود. تحلیل واژگانی و نقشها: - وَ: حرف عطف، پیونددهندهٔ این جمله با قبل.
- ما: حرف نفی (ما الحاجزة/النافیة)؛ نفیکنندهٔ مضمون جملهٔ اسمیه.
- كانَ: فعل ماضی ناقص (کانَ)، سومشخص مفرد مذکر؛ فعل ناقصه برای بیان استمرار/ثبوت در گذشته.
- صَلاتُهُم: اسم کان مرفوع + ضمیر متصل. صَلاةُ (اسم) + هُم (ضمیر جمع غایب). نقش: اسمِ کان. معنا: عبادت/نمازِ ایشان.
- ریشهٔ صلاة: ص ل و/ص ل ي؛ در قرآن غالباً به معنای عبادت/نماز.
- عِندَ: ظرف مکان (جار و مجرور)، متعلق به خبر کان (یا متعلق به مقدر در خبر).
- البَيتِ: اسم مجرور به «عند»، مراد از «بیت» کعبه است.
- ریشه: ب ي ت. معنا: خانه؛ لقب کعبه: البیت.
- إِلّا: أداة حصر/استثناء؛ در ساخت «ما كان … إلا …» افادهٔ حصر میکند.
- مُكاءً: اسم منصوب (خبرِ کان به تقدیر یا بدل از خبر محذوف در قالب تمییز/خبر)، بیشتر به عنوان خبرِ کان پس از «إلا» فهم میشود. معنا: سوتزدن.
- ریشه: م ك أ (مُكاء). در لغت: صوت الشفاه، سوتزدن با لبها.
- وَ: حرف عطف.
- تَصدِيَةً: اسم منصوب معطوف بر «مُكاءً». معنا: کفزدن/دستکوبی.
- ریشه: ص د ي (تصدیة). در لغت: التصفيق (کفزدن). ساختار نحوی خلاصه:
- ما كان (فعل ناقص منفی) + صلاتهم (اسم کان) + عند البيت (جار و مجرور متعلق به خبر) + إلا مُكاءً وتصديةً (خبرِ کان محصور، بیان میکند که خبرِ حقیقی چیزی جز این دو نبود). نکتهٔ تفسیری کوتاه:
- آیه از آیینِ جاهلی قریش در کنار کعبه خبر میدهد که «عبادت» را به سوت و کف تقلیل داده بودند.
— — — — — — — — — — جملهٔ ۲: فَذوقُوا العَذابَ بِما كُنتُم تَكفُرونَ ترجمهٔ فارسی: پس به سزا/اثرِ آنکه کفر میورزیدید، عذاب را بچشید. تحلیل واژگانی و نقشها: - فَ: فاء تفریع/سببیه؛ نتیجهگیری از جملهٔ پیشین.
- ذوقُوا: فعل امر، مخاطب جمع (دومی جمع) از ریشهٔ ذ و ق. معنا: بچشید/بچشید مزهٔ.
- صیغه: فعل امر مخاطب جمع (أنتم).
- العَذابَ: مفعولٌبه منصوب برای «ذوقوا». معنا: عذاب.
- ریشه: ع ذ ب؛ اصل معنا: مزهچشاندنِ سختی/رنج.
- بِما: حرف جر «بِـ» + «ما» مصدریه/موصوله. معنا: بهسببِ آنچه/بهخاطر اینکه.
- كُنتُم: کانَ (فعل ناقص) + تُم (ضمیر جمع مخاطب). نقش: فعل ناقص برای افادهٔ استمرار در گذشته؛ خبر آن فعل مضارع بعدی است.
- تَكفُرونَ: فعل مضارع مرفوع، مخاطب جمع، ریشه: ك ف ر. معنا: کفر میورزید/کفر میورزیدید.
- از نظر ساخت: «كنتم تكفرون» جملهٔ فعلیه در محل جر به سبب «بما»، افادهٔ استمرارِ حالت کفر در گذشتهٔ نزدیک/حال عادتوار.
ساختار نحوی خلاصه: - فاء + فعل امر «ذوقوا» + مفعول «العذاب» + جار و مجرور «بما» که جملهٔ «كنتم تكفرون» را در بر میگیرد و علت/سبب عذاب را بیان میکند: «به سببِ کفر ورزیدنِ مستمر شما».
نکتهٔ تفسیری کوتاه: - «بما كنتم تكفرون» سبب عذاب را روشن میکند: استمرار کفر و بیحرمتی به عبادت در کنار بیتالله.
| 