وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم وَأَنتَ فيهِم ۚ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُم وَهُم يَستَغفِرونَ و خدا هرگز آنان را عذاب نمیکند در حالی که تو در میان آنان هستی، و خدا هرگز آنان را عذابکننده نیست در حالی که آنان آمرزش میطلبند.
جملهٔ ۱: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم ترجمهٔ فارسی: و خدا هرگز نمیخواست/نمیبود که آنان را عذاب کند. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطف، معنی «و».
- ما: حرف نفی (ما النافیة)، معنی «هرگز/نه».
- كانَ: فعل ناقص (کان)، ماضی، مفید استمرار/ثبوت در گذشته؛ اینجا با «ما» برای نفی ثبوتِ وقوع به کار رفته.
- ریشه: ك و ن (ک-و-ن)، باب فَعَلَ.
- معانی: بود، وجود داشت؛ با ادوات نفی برای تأکید بر نفی وقوع یا عدم اراده/مشیت.
- اللَّهُ: اسم جلاله، فاعلِ «كانَ» (اسم کان).
- لِيُعَذِّبَهُم: لام تعلیل/لام جحود (با «كان» و «ما» غالباً لام جحود)، + فعل مضارع منصوب.
- لِـ: لام جحود (پس از «ما كان» برای نفیِ قصد/تحققِ فعل)، معنی «که…».
- يُعَذِّبَ: فعل مضارع منصوب (به لام)، باب تفعیل از ریشه ع ذ ب.
- ریشه: ع-ذ-ب.
- باب: تفعیل (عذّب).
- معانی: عذاب دادن، به کیفر رساندن.
- هُم: ضمیر متصل مفعولی، جمع مذکر غایب، «آنان». نقش نحوی جمله:
- «ما كانَ» + اسم «اللَّهُ» + خبرِ «كان» جملهٔ فعلیهٔ مصدریه (المصدر المؤول من «لِيُعَذِّبَهُم») در مقام خبر کان: «ما كان الله ليعذّبهم» یعنی «هرگز نبود/نمیباشد که خدا آنان را عذاب کند»؛ افادهٔ نفیِ وقوع/عادت.
جملهٔ ۲: وَأَنتَ فيهِم ترجمهٔ فارسی: در حالی که تو در میان آنان هستی. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطفِ حالیه (و الحال).
- أَنتَ: ضمیر منفصل، مبتدا/فاعلِ معنویِ جملهٔ اسمیه، «تو» (خطاب به پیامبر).
- فيهِم: جار و مجرور + ضمیر متصل جمع، «در میانِ آنان».
- في: حرف جر، «در».
- هِم: ضمیر متصل، «آنان». نقش نحوی جمله:
- جملهٔ اسمیه حالیه، بیانِ حالتِ همراه با نفیِ عذاب: «در حالی که تو میان آنان هستی». این جمله حال برای مضمون جملهٔ قبلی است (مفعولعنه: عذابنکردن در زمان حضور پیامبر).
جملهٔ ۳: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُم ترجمهٔ فارسی: و خدا هرگز عذابکنندهٔ آنان نبوده/نمیبود. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطف، «و».
- ما: حرف نفی (ما النافیة).
- كانَ: فعل ناقص (کان)، ماضی.
- ریشه: ك-و-ن.
- معنا: بود؛ با «ما» برای نفیِ ثبوتِ خبر.
- اللَّهُ: اسم کان (فاعلِ نحویِ کان).
- مُعَذِّبَهُم: خبر کان، اسم فاعل باب تفعیل + ضمیر مفعولی.
- مُعَذِّبِ: اسم فاعل از ریشه ع-ذ-ب، باب تفعیل، وزن «مُفَعِّل».
- هُم: ضمیر مفعولی متصل، «آنان». معانی:
- مُعَذِّب: عذابکننده، کیفردهنده. نقش نحوی جمله:
- جملهٔ اسمیه با «كان» ناقصه: «ما كان الله مُعَذِّبَهُم» یعنی نفیِ اتصافِ خدا به عذابکردن آنان در وضعیتِ بیانشده (مشروط به جملهٔ بعد).
جملهٔ ۴: وَهُم يَستَغفِرونَ ترجمهٔ فارسی: و آنان در حال آمرزشخواستن هستند. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطفِ حالیه (و الحال).
- هُم: ضمیر منفصل، مبتدا/فاعل معنوی.
- يَستَغفِرونَ: فعل مضارع مرفوع، جمع مذکر غایب، باب استفعال از ریشه غ ف ر.
- ریشه: غ-ف-ر.
- باب: استفعال (استغفر)، وزن «يَسْتَفْعِل».
- معانی: طلب آمرزش کردن، آمرزش خواستن از خدا. نقش نحوی جمله:
- جملهٔ فعلیه حالیه برای بیان شرط/وضعیتی که موجب نفیِ عذاب است: «در حالی که آنان آمرزش میطلبند». مضارعِ استمرار برای تداومِ طلب آمرزش.
نکات معنایی و بلاغی کوتاه: - ساخت «ما كان … لِيَفْعَلَ» و «ما كان … مُفَعِّلًا» هر دو نفیِ مؤکدِ وقوع/عادتِ عذاب را بیان میکند.
- دو علتِ رفعِ عذاب ذکر شده: حضور پیامبر در میان مردم، و استمرارِ استغفار آنان.
| 