وَإِذ يَمكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَروا لِيُثبِتوكَ أَو يَقتُلوكَ أَو يُخرِجوكَ ۚ وَيَمكُرونَ وَيَمكُرُ اللَّهُ ۖ وَاللَّهُ خَيرُ الماكِرينَ و به یاد آور آنگاه که کافران دربارهٔ تو نیرنگ میکردند تا تو را بازداشت کنند یا بکشند یا بیرونت کنند؛ و آنان نیرنگ میچینند و خدا نیز تدبیر میکند، و خدا بهترین تدبیرکنندگان است.
جملهٔ ۱: وَإِذ يَمكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَروا ترجمه: و آنگاه که کافران دربارهٔ تو نیرنگ میکردند، تحلیل واژگان و نقشها: - وَ: حرف عطف (و)
- إِذ: ظرف زمان گذشته، بهمعنای «آنگاه که»
- يَمكُرُ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: م-ك-ر؛ باب: ثلاثی مجرد؛ معنی: نیرنگ میچیند/حیله میکند
- بِكَ: جار و مجرور؛ «بِـ» حرف جر + «كَ» ضمیر مخاطب مفرد مذکر؛ معنا: دربارهٔ تو/برای تو/علیه تو (مطابق سیاق: علیه تو)
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر؛ نقش: فاعل برای «يَمكُرُ»
- كَفَروا: فعل ماضی جمع؛ ریشه: ك-ف-ر؛ معنی: کافر شدند/انکار کردند؛ در ترکیب موصولی صلهٔ «الَّذينَ» است
جملهٔ ۲: لِيُثبِتوكَ ترجمه: تا تو را بازداشت/زندان کنند، تحلیل واژگان و نقشها: - لِـ: لام تعلیل (برایِ اینکه/تا)
- يُثبِتوكَ: فعل مضارع منصوب بهسبب لام تعلیل + فاعل مستتر (آنها) + مفعول «كَ»
- يُثبِتوا (اصل صرفی با واو جمع) + كَ مفعول؛ در رسم و وصل: «يُثبِتوكَ»
- ریشه: ث-ب-ت
- باب: أفعل (أَثبَتَ يُثبِتُ)
- معنی در سیاق: محکم نگهداشتن، بازداشت کردن، زندانی کردن
توضیح صرفی: - علامت نصب مضارع: حذف نون (در اصل «يُثبِتونَ»؛ با نصب «يُثبِتوا» و اتصال «كَ»)
جملهٔ ۳: أَو يَقتُلوكَ ترجمه: یا تو را بکشند، تحلیل واژگان و نقشها: - أَو: حرف عطفِ تخییر (یا)
- يَقتُلوكَ: فعل مضارع منصوب (به عطف بر «لِيُثبِتوكَ» و در تقدیر «أَنْ يَقتُلوكَ») + واو فاعل مستتر تقدیری (جمع) + «كَ» مفعول
- ریشه: ق-ت-ل
- باب: ثلاثی مجرد (قَتَلَ يَقتُلُ)
- معنی: کشتن
توضیح نحوی: - نصب به سبب عطف بر فعل منصوب (تقدیر «أن» بعد از «أَو»)
جملهٔ ۴: أَو يُخرِجوكَ ترجمه: یا بیرونت کنند (از شهر/سرزمینت)، تحلیل واژگان و نقشها: - أَو: حرف عطف تخییر
- يُخرِجوكَ: فعل مضارع منصوب (عطف بر «لِيُثبِتوكَ») + واو فاعل مقدر (جمع) + «كَ» مفعول
- ریشه: خ-ر-ج
- باب: إفعال (أَخرَجَ يُخرِجُ)
- معنی: بیرون کردن/اخراج نمودن
جملهٔ ۵: وَيَمكُرونَ ترجمه: و آنان نیرنگ میچینند، تحلیل واژگان و نقشها: - وَ: حرف عطف
- يَمكُرونَ: فعل مضارع مرفوع با واو جمع؛ ریشه: م-ك-ر؛ معنی: نیرنگ میزنند/حیله میکنند
- علامت رفع: ثبوت نون (در اصل مضارع جمع سالم)
جملهٔ ۶: وَيَمكُرُ اللَّهُ ترجمه: و خدا نیز تدبیر میکند، تحلیل واژگان و نقشها: - وَ: حرف عطف
- يَمكُرُ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: م-ك-ر
- اللَّهُ: اسم جلاله؛ فاعل مرفوع معنای تفسیری «مَكْر» نسبت به خدا:
- در کاربرد الهی: تدبیر قاهرانه و خنثیساز نقشهٔ ستمگران، نه معنای منفی انسانیِ «حیلهگری»
جملهٔ ۷: وَاللَّهُ خَيرُ الماكِرينَ ترجمه: و خداوند بهترین تدبیرکنندگان است. تحلیل واژگان و نقشها: - وَ: حرف استیناف/عطف
- اللَّهُ: مبتدا مرفوع
- خَيرُ: خبر مرفوع؛ اسم تفضیل بهمعنای «بهترین»
- الماكِرينَ: مضافٌإلیهِ مجرور لفظاً، ولی در ترکیب اسم تفضیل، مجموعاً دلالت بر برتری در جنس «تدبیرکنندگان» دارد
- ریشه: م-ك-ر؛ اسم فاعل از «مَكَرَ»؛ معنی: نیرنگچینان/تدبیرکنندگان
یادداشت معنایی: - «مکر» در نسبت به انسانها: حیلهٔ پنهانی برای زیان دیگری.
- در نسبت به خدا: تدبیر حکیمانه برای باطلکردن مکر ستمگران و برگرداندن نتیجهٔ کارشان به زیان خودشان.
| 