004-035-099-نساء

وَإِن خِفتُم شِقاقَ بَينِهِما فَابعَثوا حَكَمًا مِن أَهلِهِ وَحَكَمًا مِن أَهلِها إِن يُريدا إِصلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَينَهُما ۗ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَليمًا خَبيرًا

و اگر از ناسازگاری و جدایی میان آن دو (زن و شوهر) بیم داشتید، پس داوری از خانواده‌ی مرد و داوری از خانواده‌ی زن بفرستید؛ اگر (این دو داور یا خودِ زن و شوهر) قصد اصلاح داشته باشند، خدا میان آن دو سازگاری پدید می‌آورد؛ همانا خدا دانای آگاه است.

جمله اول:
وَإِن خِفتُم شِقاقَ بَينِهِما

ترجمه:
و اگر از ناسازگاری و شکاف میان آن دو (زن و شوهر) ترسیدید / بیم داشتید،

توضیح واژه‌ها:

• وَ
  • حرف عطف به معنی «و».
  • جمله را به جملات قبل در آیه‌های پیشین وصل می‌کند.
• إِن
  • حرف شرط.
  • به معنی «اگر»، شرطی بودن جمله را می‌رساند.
  • نشان می‌دهد آنچه بعد می‌آید، در صورت تحقق این «اگر» معنا پیدا می‌کند.
• خِفتُم
  • فعل ماضی (گذشته) از ریشه‌ی «خَوْف» به معنی «ترسیدن، بیم داشتن».
  • صیغه: «شما ترسیدید / بیم داشتید».
  • مخاطب آن معمولاً حاکمان، قاضیان، بزرگ‌ترها یا جامعه‌ی مؤمنان است که در کار اختلاف زن و شوهر دخالت می‌کنند.
  • در اینجا «ترسیدن» تنها احساس نیست، بلکه «احساس جدی خطر» و «تشخیص احتمال جدایی» است.
• شِقاقَ
  • مصدر از ریشه‌ی «شَقَّ» به معنی «دو نیم کردن، شکاف انداختن، جدا شدن».
  • «شِقاق» یعنی اختلاف شدید، ناسازگاری جدی، شکاف عمیق در رابطه.
  • در زمینه‌ی زندگی مشترک، اشاره به اختلافی دارد که ممکن است به جدایی و فروپاشی زندگی زناشویی بینجامد، نه اختلاف‌های کوچک و معمولی.
• بَينِهِما
  • «بَين» یعنی «میان، بین».
  • «هما» ضمیر مثنّی به معنی «آن دو».
  • منظور از «آن دو» در متن آیه، زن و شوهر هستند.
  • «شِقاقَ بَينِهِما» یعنی شکاف و اختلاف در میان آن دو؛ اختلافی که روابط میانشان را از هم می‌درد.

جمله دوم:
فَابعَثوا حَكَمًا مِن أَهلِهِ وَحَكَمًا مِن أَهلِها

ترجمه:
پس داوری از خانواده‌ی او (مرد) و داوری از خانواده‌ی او (زن) بفرستید.

توضیح واژه‌ها:

• فَـ
  • «فا»ی تفریع، به معنی «پس، بنابراین».
  • نتیجه‌ی جمله‌ی قبلی را نشان می‌دهد: وقتی ترسیدید اختلاف بالا بگیرد، نتیجه این است که باید کاری انجام دهید؛ آن کار همین است که در ادامه می‌آید.
• ابعَثوا
  • فعل امر از ریشه‌ی «بَعَثَ» به معنی «فرستادن، برانگیختن، مأمور کردن».
  • یعنی: «بفرستید، گسیل کنید، مأمور کنید».
  • مخاطب: جمع «شما».
  • این کار پیشنهادی ساده نیست، بلکه نوعی دستور و راه‌حل شرعی برای حل اختلاف زن و شوهر است.
• حَكَمًا
  • اسم مفرد نکره از ریشه‌ی «حُکم» به معنی «داور، میانجی، کسی که وظیفه‌ی داوری و اصلاح دارد».
  • «حَکَم» در اینجا داور رسمی شرعی یا فقط یک قاضی دولتی نیست، بلکه شخصی است عاقل، مورد اعتماد، آگاه به حال زندگی دو طرف و دارای توانایی ایجاد صلح.
  • نکره آمدن آن (به صورت «حَکَمًا») می‌تواند نشانه‌ی تعمیم باشد: هر داور شایسته‌ای از خانواده می‌تواند باشد، نه فرد معین.
• مِن أَهلِهِ
  • «مِن» حرف جر به معنی «از».
  • «أهل» یعنی «خانواده، نزدیکان، کسانی که به انسان وابسته‌اند».
  • «أَهْلِهِ» یعنی «خانواده‌ی او (مرد)».
  • یعنی داوری را از میان خانواده‌ی مرد انتخاب کنید؛ کسی که او را و شرایطش را می‌شناسد و به او دلسوز است.
• وَ
  • حرف عطف، برای پیوستن بخش دوم دستور به بخش اول.
  • نشان می‌دهد داوری باید دوطرفه و متوازن باشد، نه یک‌طرفه.
• حَكَمًا مِن أَهلِها
  • مثل بخش قبل، با این تفاوت که این‌بار از خانواده‌ی زن است.
  • «أَهْلِها» یعنی «خانواده‌ی او (زن)».
  • این توازن، عدالت را حفظ می‌کند: هر دو طرف، نماینده و پشتیبان در روند داوری دارند.

نکته معنایی مهم:

• انتخاب داور از «اهل» هر دو طرف یعنی:
  • آشنا به روحیات و سابقه‌ی زندگی آن‌ها
  • دلسوز و خیرخواه
  • امکان گفت‌وگوی صمیمانه و بدون رودربایستی
• این کار دادگاه را به آخرین مرحله تبدیل می‌کند، نه اولین راه‌حل؛ قبل از حکم قضایی، راه‌حل خانوادگی و اصلاحی مطرح می‌شود.

جمله سوم:
إِن يُريدا إِصلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَينَهُما

ترجمه:
اگر (آن دو) قصد اصلاح داشته باشند، خدا میان آن دو هماهنگی و سازگاری پدید می‌آورد.

توضیح واژه‌ها:

• إِن
  • حرف شرط، به معنی «اگر».
  • دومین شرط در آیه است؛ این بار مربوط به نیت و قصد اصلاح است، نه صرفاً ترس از شقاق.
• يُريدا
  • فعل مضارع از ریشه‌ی «إرادة» (خواستن)، صیغه‌ی مثنّی: «آن دو بخواهند».
  • ضمیر مستتر «هما» (آن دو) دارد.
  • منظور از «آن دو» چیست؟
    • بیشتر مفسران گفته‌اند: داورانِ دو طرف (حَکَم از اهل مرد و حَکَم از اهل زن).
    • برخی هم گفته‌اند: شامل زن و شوهر هم می‌شود، یا به طور کلی هر دو طرف مؤثر در حل اختلاف.
  • در هر صورت، محور اصلی، «اراده‌ی جدی برای اصلاح» است، نه فقط ظاهر‌سازی یا فشار بیرونی.
• إِصلاحًا
  • مصدر از ریشه‌ی «صَلَحَ» به معنی «درست شدن، سامان یافتن».
  • «إصلاح» یعنی «اصلاح کردن، درست کردن، سامان دادن، صلح و سازش برقرار کردن».
  • نکره آمدن آن می‌تواند بر «هرگونه اصلاح درست و واقعی» دلالت کند؛ یعنی هر نوع راه‌حل سالم که کانون خانواده را حفظ و رابطه را درست کند.
  • اصلاح، یعنی:
    • رفع سوءتفاهم‌ها
    • کم کردن تنش‌ها
    • تنظیم حقوق و تکالیف
    • بازسازی احترام و محبت تا جایی که ممکن است.
• يُوَفِّقِ
  • فعل مضارع از ریشه‌ی «وَفْق» به معنی «هماهنگ کردن، توفیق دادن، زمینه‌سازی برای نتیجه‌ی خوب».
  • «یُوَفِّقِ اللَّهُ» یعنی: «خدا توفیق می‌دهد، خدا دل‌ها را نزدیک و هماهنگ می‌کند».
  • توفیق یعنی این‌که اسباب ظاهری و باطنی به نفع یک نتیجه‌ی خیر کنار هم قرار بگیرند؛ هم نیت، هم رفتار، هم شرایط.
• اللَّهُ
  • فاعل جمله، یعنی: این هماهنگ کردن و نزدیک کردن دل‌ها، در نهایت کار خداست، هرچند از راه تلاش داوران و اراده‌ی زن و شوهر صورت می‌گیرد.
• بَينَهُما
  • «بین» یعنی «میان».
  • «هما» ضمیر مثنّی: «آن دو».
  • یعنی خدا میان آن دو (زن و شوهر یا دو داور یا هر دو) را به توافق و سازگاری می‌رساند.
  • اشاره دارد به این‌که حتی اگر ظاهراً همه چیز سخت و به‌هم‌ریخته باشد، اگر نیت اصلاح باشد، درِ توفیق الهی باز است.

نکته معنایی:

• شرط اصلی توفیق: «إِن يُريدا إِصلاحًا» است.
• اگر اراده‌ی واقعی برای اصلاح وجود نداشته باشد و طرف‌ها فقط به دنبال غلبه، انتقام یا لج‌بازی باشند، وعده‌ی «يُوَفِّقِ اللَّهُ بَينَهُما» به این شکل شامل آن‌ها نمی‌شود.

جمله چهارم:
إِنَّ اللَّهَ كانَ عَليمًا خَبيرًا

ترجمه:
یقیناً خدا دانای آگاه است.

توضیح واژه‌ها:

• إِنَّ
  • حرف تأکید.
  • جمله را تأکیدی می‌کند تا اهمیت مطلب را نشان دهد.
• اللَّهَ
  • اسم جلاله، اسم خدا.
  • مفعول «إِنَّ» است.
• كانَ
  • فعل ماضی ناقص.
  • در این‌جا به معنای «همواره بوده و هست»؛ یعنی صفتی پایدار و همیشگی را برای خدا بیان می‌کند، نه یک حالت گذشته.
• عَليمًا
  • صفت مشبهه از ریشه‌ی «عِلْم»؛ یعنی «بسیار دانا، عالم به همه چیز».
  • می‌فهماند خدا به:
    • نیت‌های پنهانِ داوران
    • نیتِ زن و شوهر
    • روش‌های اصلاح
    • همه‌ی جزئیات اختلاف و ریشه‌های آن
      آگاه است.
• خَبيرًا
  • از ریشه‌ی «خُبْر» یعنی «آگاهی دقیق، باخبر بودن از باطن امور».
  • «خبیر» یعنی «به درون و پشت پرده‌ی کارها آگاه، آگاه به جزئیات و لایه‌های پنهان».
  • جمع شدن «علیم» و «خبیر» یعنی:
    • خدا هم دانش گسترده دارد (هیچ چیزی از او پنهان نیست)،
    • و هم آگاهی عمیق و دقیق به باطن‌ها دارد (از نیت‌ها، انگیزه‌ها و حقیقت اصلاح یا فساد آگاه است).

نکته معنایی:

• پایان آیه با این جمله، یک هشدار و یک امید است:
  • هشدار: خدا می‌داند چه کسی واقعاً دنبال اصلاح است و چه کسی تظاهر می‌کند.
  • امید: وقتی برای اصلاح و صلح تلاش می‌شود، کار به دست خدایی است که هم می‌داند، هم به‌خوبی آگاه است چگونه دل‌ها را نزدیک کند و بهترین نتیجه را رقم بزند.