002-286-091-بقرة

۱) لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفسًا إِلّا وُسعَها

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: خدا هیچ نفسی را تکلیف نمی‌کند مگر به اندازهٔ توانش.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • لا: حرف نفی (نفیِ حال/استمرار).
  • يُكَلِّفُ: فعل مضارع، باب تفعیل از ریشهٔ ثلاثی ک-ل-ف (کَلَّفَ). معنا: تکلیف می‌کند/بر عهده می‌گذارد. فاعل بعداً می‌آید.
  • اللَّهُ: اسم جلاله، فاعلِ مرفوعِ فعل «يُكَلِّفُ» (علامت رفع: ضمه).
  • نَفْسًا: اسم مفرد، مفعولٌ‌به منصوبِ «يُكَلِّفُ» (علامت نصب: تنوین فتحه). معنا: شخص/جان.
  • إِلّا: ادات استثنا؛ این‌جا همراه با «لا» مفهوم «جز/مگر» می‌دهد.
  • وُسْعَها: «وُسْعَ» اسم به معنی توان/گُنجایش، مضافٌ‌الیه: «ها» ضمیر متصل، مضاف‌الیه مجرور لفظاً نیست چون «وسعَ» اینجا تمییز/مفعول‌به دوم در ساختار استثنا تلقی می‌شود؛ از نظر معنا: «توانِ او». اعراب: «وسعَ» منصوب به‌اعتبار تمییز یا به تقدیر فعل محذوف (تکلیف جز به وسعِ آن نیست). ریشهٔ «وُسْع»: و-س-ع.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری منفی.
  • نکته: قاعدهٔ کلی شریعت؛ تکلیف الهی فراتر از توان انسان نیست.

۲) لَها ما كَسَبَت وَعَلَيها مَا اكتَسَبَت

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: برای اوست آنچه به دست آورده، و بر اوست آنچه مرتکب شده.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • لَها: جار و مجرور (لِ + ها)، خبرِ مقدم. معنا: برای او.
  • ما: اسم موصول عام (آنچه)، مبتدا/اسم موصول مؤخر.
  • كَسَبَت: فعل ماضی، ریشهٔ ک-س-ب (کسب کرد/به دست آورد). تاء تأنیث/فاعل: ضمیر مستتر یا تاء فاعلی مؤنث راوی به عود به «نفس». صلهٔ «ما».
  • وَ: عطف.
  • عَلَيها: جار و مجرور، خبر مقدم دوم. معنا: بر عهدهٔ او/به زیان او.
  • ما: اسم موصول (آنچه)، مبتدا/اسم موصول مؤخر دوم.
  • اكتَسَبَت: فعل ماضی، باب افتعال از ریشهٔ ک-س-ب (اکتسب: کسب کرد/به‌دست آورد؛ غالباً در سیاقِ بارِ منفی یا تحمّل تبعات). فاعل مؤنث به «نفس» برمی‌گردد. صلهٔ «ما».
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری.
  • نکته: تفاوت لطیف «كَسَبَت» (عموم کسب، معمولاً خیر) با «اكتَسَبَت» (کسب با تکلّف/تبعات، غالباً شر). مسئولیت فردی در پاداش و کیفر.

۳) رَبَّنا لا تُؤاخِذنا إِن نَسينا أَو أَخطَأنا

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پروردگارا، ما را مؤاخذه مکن اگر فراموش کردیم یا خطا نمودیم.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • رَبَّنا: منادا + مضافٌ‌الیه ضمیر «نا». «رَبَّ» منصوب به ندا. معنا: پروردگارِ ما.
  • لا: لا ناهیّه (نهی).
  • تُؤاخِذْنا: فعل مضارع مجزوم به «لا»ی نهی (علامت جزم: سکون)، باب مفاعلة از ریشهٔ أ-خ-ذ (آخَذَ = مؤاخذه کردن). «نا»: مفعول‌به. معنا: مؤاخذه مکن ما را.
  • إِن: حرف شرط.
  • نَسينا: فعل ماضی (برای بیان شرط در معنی آینده به‌کار رفته)، ریشهٔ ن-س-ي (فراموش کردیم). «نا» فاعل.
  • أَو: حرف عطف (یا).
  • أَخطَأنا: فعل ماضی، ریشهٔ خ-ط-أ (خطا کردیم). «نا» فاعل.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: دعایی (نهی در مقام دعا).
  • نکته: طلبِ چشم‌پوشی از مؤاخذهٔ خطای غیرعمد و نسیان.

۴) رَبَّنا وَلا تَحمِل عَلَينا إِصرًا كَما حَمَلتَهُ عَلَى الَّذينَ مِن قَبلِنا

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پروردگارا، و بر ما بارِ سنگینی مگذار چنان‌که آن را بر کسانی که پیش از ما بودند نهادی.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • رَبَّنا: منادا + ضمیر مضاف‌الیه (پروردگارِ ما).
  • وَ: عطف.
  • لا: لا ناهیّه.
  • تَحمِلْ: مضارع مجزوم به «لا»ی نهی (سکون)، ریشهٔ ح-م-ل (حمل کردن/بار نهادن). فاعل مستتر: «أنت».
  • عَلَينا: جار و مجرور (بر ما).
  • إِصرًا: مفعول‌به منصوب، معنا: بارِ سنگین/قید و بند سخت. ریشهٔ أ-ص-ر.
  • كَما: کاف تشبیه + «ما» (مصدرية یا موصوله)، معنا: همان‌گونه که/چنان‌که.
  • حَمَلتَهُ: فعل ماضی، ریشهٔ ح-م-ل (نهادی/حمل کردی). «تَ» فاعل (خطاب به خدا)، «هُ» مفعول‌به (آن بار).
  • عَلَى الَّذينَ: جار و مجرور + اسم موصول جمع (بر کسانی که).
  • مِن قَبلِنا: جار و مجرور، ظرف زمان مضاف + ضمیر «نا» (پیش از ما).
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: دعایی (نهی در مقام درخواست).
  • نکته: درخواستِ عدمِ وضعِ تکالیفِ بسیار دشوار مانند برخی امّت‌های پیشین.

۵) رَبَّنا وَلا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پروردگارا، و بر ما حمل مکن آنچه را که ما را بدان توان نیست.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • رَبَّنا: منادا + ضمیر مضاف‌الیه.
  • وَ: عطف.
  • لا: لا ناهیّه.
  • تُحَمِّلْنا: مضارع مجزوم، باب تفعیل از ریشهٔ ح-م-ل (تحمیل کنی). «نا»: مفعول‌به اول.
  • ما: اسم موصول (آنچه)، مفعول‌به دوم برای «تُحَمِّلْ».
  • لا: حرف نفی.
  • طاقَةَ: اسم «لا»ی نفی جنس، منصوب (علامت نصب: فتحه). معنا: توان.
  • لَنا: جار و مجرور، خبر «لا»ی نفی جنس (برای ما).
  • بِهِ: جار و مجرور، متعلق به «طاقة» (توان نسبت به آن).
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: دعایی (نهی در قالب درخواست).
  • نکته: درخواست عدمِ تحمیلِ امور فراتر از طاقت.

۶) وَاعفُ عَنّا وَاغفِر لَنا وَارحَمنا

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و درگذر از ما، و ما را بیامرز، و بر ما رحمت آور.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • وَ: عطف.
  • اعفُ: فعل امر، ریشهٔ ع-ف-و (درگذشتن/محوشدن اثرِ گناه). فاعل مستتر: «أنت».
  • عَنّا: جار و مجرور (از ما).
  • وَاغفِر: فعل امر، ریشهٔ غ-ف-ر (پوشاندن/آمرزش).
  • لَنا: جار و مجرور (برای ما).
  • وَارحَمْنا: فعل امر، ریشهٔ ر-ح-م (رحمت کن)، «نا»: مفعول‌به.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: دعایی/امر به معنای درخواست از خدا.
  • نکته: سه‌گانهٔ پوششِ خطا: عفو (زائل‌کردن اثر)، غفران (پوشاندن و آمرزش)، رحمت (افاضهٔ خیر).

۷) أَنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: تو سرپرستِ مایی، پس یاریمان کن بر گروهِ کافران.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • أَنتَ: ضمیر منفصل، مبتدا.
  • مَولانا: خبرِ مرفوع در لفظ (محلّاً مرفوع)، «مَولى» به‌معنی سرپرست/یاور + «نا» مضافٌ‌الیه (ما). ریشهٔ و-ل-ي.
  • فَانصُرنا: «فَ» فاء تفریع/سببیت (نتیجهٔ اقرارِ به ولایت). «انصُرْ»: فعل امر، ریشهٔ ن-ص-ر (یاری کن). «نا»: مفعول‌به.
  • عَلَى القَومِ: جار و مجرور (بر گروه).
  • الكافِرينَ: صفت برای «القوم»، جمع مذکر سالم، مجرور به‌سبب جرّ تابع.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری + دعایی (خبرِ «أنت مولانا»، سپس امر دعایی «فانصرنا»).
  • نکته: اعتراف به ولایت الهی مقدمهٔ طلبِ نصرت است.

ترجمهٔ تحت‌اللفظی کل آیه: خدا هیچ نفسی را تکلیف نمی‌کند مگر به اندازهٔ توانش؛ برای اوست آنچه به دست آورده، و بر اوست آنچه مرتکب شده. پروردگارا، ما را مؤاخذه مکن اگر فراموش کردیم یا خطا نمودیم. پروردگارا، و بر ما بارِ سنگینی مگذار چنان‌که آن را بر کسانی که پیش از ما بودند نهادی. پروردگارا، و بر ما تحمیل مکن آنچه را که توانِ آن نداریم. و درگذر از ما، و ما را بیامرز، و بر ما رحمت آور. تو سرپرستِ مایی، پس ما را بر گروهِ کافران یاری کن.