آیه شامل سه جمله (پارهجمله) اصلی است. هر جمله را میآورم و زیر آن طبق خواسته تحلیل میکنم. - لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرضِ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: از آنِ خداست هرچه در آسمانهاست و هرچه در زمین است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- لِلَّهِ: جار و مجرور. لامِ اختصاص/ملک + اسم جلاله «اللَّه». معنا: از آنِ خدا، برای خدا. نقش: خبرِ مقدم (خبرِ محذوفِ مبتدا یا خبرِ «ما»ی موصول/موصوله) در ساختار تقدیم جار و مجرور برای تأکید.
- ما: اسم موصول عام (برای غیرعاقل)، مبنی بر سکون. نقش: مبتدا یا اسم موصول که صلهاش «في السماوات» است. معنا: هرچه/آنچه.
- في: حرف جر. معنا: در.
- السَّماواتِ: جمع «سَماء»، اسم مجرور به «في»، علامت جر: کسره. ریشه: س-م-و (بلندی). معنا: آسمانها.
- وَ: حرف عطف.
- ما: اسم موصول دوم، همنقش با «ما»ی اول. معنا: هرچه.
- في: حرف جر. معنا: در.
- الأَرضِ: اسم مجرور، مفرد. ریشه: أ-ر-ض. معنا: زمین.
- نکته نحوی: تقدیم «لِلَّهِ» افادهٔ حصر میکند؛ یعنی ملک حقیقی همهٔ موجودات آسمانها و زمین مخصوص خداست.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ تأکیدی (افادهٔ حصر).
- نکته: بیان مالکیت مطلق و ربوبیت خدا بر همهٔ هستی.
- وَإِن تُبدوا ما في أَنفُسِكُم أَو تُخفوهُ يُحاسِبكُم بِهِ اللَّهُ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و اگر آشکار کنید آنچه را در نفسهای شماست یا آن را پنهان دارید، خدا شما را بهسبب آن حساب میکند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- وَ: حرف عطف، پیوند با جملهٔ قبل.
- إِن: حرف شرط جازم. معنا: اگر.
- تُبدوا: فعل مضارع مجزوم به «إن»، باب إفعال از ریشه ب-د-و/ب-د-ا (ظاهر شدن/آشکار کردن). صیغه: مخاطب جمع (شما) «تُبدوا». معنا: آشکار کنید.
- ما: اسم موصول/مصدر موصولی. نقش: مفعول بهِ «تُبدوا». معنا: آنچه/آنچه را که.
- في: حرف جر.
- أَنفُسِكُم: «أنفس» جمع «نفس»، اسم مجرور به «في» + ضمیر «کم» (شما). معنا: درونهای شما/دلهای شما.
- أَو: حرف عطف برای تخییر. معنا: یا.
- تُخفوهُ: فعل مضارع مجزوم به «إن»، باب إفعال از ریشه خ-ف-ي (پنهان کردن). صیغه: مخاطب جمع. «هُ» ضمیر مفعولی مفرد، مرجعش «ما». معنا: آن را پنهان دارید.
- يُحاسِبكُم: فعل مضارع مرفوع، باب مُفاعلة از ریشه ح-س-ب (حساب کردن). فاعل: خدا (بعداً میآید). «کم» ضمیر مفعولی (شما). معنا: حساب میکند شما را.
- بِهِ: جار و مجرور. «بِـ» برای سببیت/ملابست. «هِ» ضمیر به «ما» برمیگردد. معنا: بهسبب آن/بر پایهٔ آن.
- اللَّهُ: اسم ظاهر مرفوع، فاعل «يحاسب». معنا: خدا.
- نکته نحوی: جملهٔ شرطیه با دو فعلِ شرطِ معطوف («تُبدوا»، «تُخفوهُ») و جواب شرط «يُحاسِبْكُم» (اینجا بهصورت مرفوع آمده، از باب حمل بر الاستیناف/تقدیر فاء یا به قرائت مشهور رفع شده است؛ در قرائت حفص «يحاسبكم» به رفع است و آن را جملهٔ خبری پس از شرط دانستهاند که معنای جواب را میدهد). «ما» موصول است و ضمیر «هِ» به آن برمیگردد.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری شرطی با تهدید/انذار.
- نکته: علم و حساب الهی شامل نیتها و رازهای درون هم میشود، نه فقط اعمال آشکار.
- فَيَغفِرُ لِمَن يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشاءُ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: پس میبخشد هر که را بخواهد، و عذاب میکند هر که را بخواهد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- فَ: فاء تفریع/نتیجه بر حسابرسانی. معنا: پس/نتیجه آن.
- يَغفِرُ: فعل مضارع مرفوع، ریشه غ-ف-ر (پوشاندن/آمرزیدن). فاعل: خدا (مستتر تقدیراً «هو»).
- لِمَن: لام جر + «مَن» اسم موصول/شرطی عام برای عاقل. معنا: برای هر که/به هر که.
- يَشاءُ: فعل مضارع مرفوع، ریشه ش-ي-ء (خواستن/اراده کردن). فاعل مستتر (هو = خدا). صلهٔ «مَن». معنا: بخواهد.
- وَ: حرف عطف.
- يُعَذِّبُ: فعل مضارع مرفوع، باب تفعیل از ریشه ع-ذ-ب (عذاب دادن). فاعل: خدا (هو مستتر).
- مَن: اسم موصول/شرطی، مفعول «يُعَذِّبُ». صلهاش «يَشاءُ» مقدر به همان ساخت قبلی. معنا: هر که را.
- نکته نحوی: تقابل «يغفر/يعذب» نشاندهندهٔ شمول اختیار و حکمت خدا در جزا و پاداش است. «لِمَن يَشاءُ» در اول با لام آمده (افادهٔ تفضل و اعطا)، اما در «مَن يَشاءُ» دوم بدون لام بهعنوان مفعول مستقیم «يعذب» آمده.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری بیانِ نتیجهٔ حساب و بیانِ سلطهٔ مطلق در مغفرت و عذاب.
- نکته: مغفرت و عذاب بر پایهٔ مشیت حکیمانهٔ الهی است؛ این مشیت در آیات دیگر مقیّد به ایمان، توبه و عدل است.
- وَاللَّهُ عَلىٰ كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و خدا بر هر چیزی تواناست.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- وَ: حرف عطف، برای جمعبندی.
- اللَّهُ: مبتدا، مرفوع.
- عَلىٰ: حرف جر. معنا: بر/بر روی.
- كُلِّ: مضاف، اسم مجرور به «عَلى». معنا: هر/همهٔ.
- شَيءٍ: مضافٌالیه مجرور. ریشه ش-ي-ء (چیز/موجود). معنا: چیز.
- قَديرٌ: خبر ثانی یا خبر برای مبتدا پس از جار و مجرور، صفت مشبهه از ریشه ق-د-ر (توانستن/قدرت). معنا: بسیار توانا.
- نکته نحوی: «على كل شيء قدير» خبرِ مؤخر برای «اللَّه» است (میتوان «جار و مجرور» را خبر مقدم و «قدير» را خبر دوم دانست).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ تعلیلی/تأکیدی.
- نکته: ختم آیه با صفت قدرت مطلقه، پشتوانهٔ مالکیت، حساب، مغفرت و عذاب الهی را توضیح میدهد.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: از آنِ خداست هرچه در آسمانها و هرچه در زمین است؛ و اگر آنچه در دلهای شماست آشکار کنید یا پنهان دارید، خدا شما را بهسبب آن حساب میکند؛ پس هر که را بخواهد میبخشد و هر که را بخواهد عذاب میکند؛ و خدا بر هر چیزی تواناست. | 