002-258-091-بقرة

۱) أَلَم تَرَ إِلَى الَّذي حاجَّ إِبراهيمَ في رَبِّهِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: آیا ندیدی به سوی آن‌کس که با ابراهیم دربارۀ پروردگارش بحث و جدال کرد؟
• تجزیهٔ صرفی و نحوی واژه‌ها:
  • أَلَم: همزة استفهام + لمِ جازم (برای نفی گذشته)؛ معنای تقريري/انکاری: «آیا مگر ندیدی؟»
  • تَرَ: فعل مضارع مجزوم به «لم»، ریشه: ر-أ-ى، باب ثلاثی مجرد، صیغه: مخاطب مفرد (تو)، معنی: ببینی/دیدی؛ فاعل: «أنت» مستتر.
  • إِلَى: حرف جر.
  • الَّذي: اسم موصول مفرد مذکر؛ نقش: مجرور به «إلى»، و جملهٔ صلۀ موصول بعد از آن می‌آید.
  • حاجَّ: فعل ماضی، ریشه: ح-ج-ج (حاجّ یحاجّ)، باب مفاعلة/مُحاجّة (أصلش «حاجَجَ»، در املاء مشدد شده)، فاعل: مستتر تقدیرش «هو» (برمی‌گردد به «الذي»)، معنی: محاجّه کرد/جدال کرد.
  • إِبراهيمَ: اسم عَلَم، منصرف نیست؛ نقش: مفعولٌ‌بهِ اولِ «حاجَّ» منصوب.
  • في: حرف جر.
  • رَبِّهِ: ربّ: اسم مجرور به «في»، ریشه: ر-ب-ب، معنی: پروردگار؛ «هِ» ضمیر متصل، مجرور، عاید به «إبراهيم» (پروردگارِ او).
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: استفهام إنکاری/تقريري؛ مخاطبِ اصلی پیامبر است ولی اثرش عمومیت دارد.
  • نکته: «آتاهُ اللهُ الملك» (جملهٔ معترضهٔ بعدی) علت جدال را نشان می‌دهد: غرّه شدن به قدرت.

۲) أَن آتاهُ اللَّهُ المُلكَ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: از آن‌رو که خدا به او پادشاهی داده بود.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • أَن: مصدرية/تأويلية؛ در اینجا تعلیل را می‌رساند (به معنای «زیرا/چون»)، متعلق به «حاجّ» یا به «ألم ترَ».
  • آتاهُ: فعل ماضی، ریشه: أ-ت-ي (آتَى)، باب إفعال؟ نه، «آتَى» ثلاثی مزید هم‌معنای «أعطى»؛ فاعل بعداً «الله»؛ «هُ» ضمیر مفعول‌به (به همان مرد برمی‌گردد).
  • اللَّهُ: اسم جلاله، فاعلِ «آتَى» مرفوع.
  • المُلكَ: اسم، ریشه: م-ل-ك، مفعولٌ‌به دوم منصوب (عطای «ملک»).
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: جملهٔ تعلیلية/بيانية در مقام ذکر سبب.
  • نکته: نعمت الهی اگر با شکر همراه نباشد، می‌تواند سبب طغیان شود.

۳) إِذ قالَ إِبراهيمُ رَبِّيَ الَّذي يُحيي وَيُميتُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: آن‌گاه که ابراهیم گفت: پروردگار من همان کسی است که زنده می‌کند و می‌میراند.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • إِذ: ظرف زمان ماضى، متعلق به «حاجّ» (وقتی که…).
  • قالَ: فعل ماضی، ریشه: ق-و-ل، فاعل: «إبراهيم».
  • إِبراهيمُ: فاعل مرفوعِ «قال».
  • رَبِّيَ: ربّ: خبر مقدّم محذوف؟ اینجا منادى یا مبتدا؟ ساختار در قول مستقیم است: «ربي» مبتدا مرفوع معنایی، «يا» ندارد؛ یای متکلم مضافٌ‌إلیه؛ حرکت فتحه بر «ربيَ» به‌سبب اتصال یای متکلم در رسمِ حفص.
  • الَّذي: اسم موصول، خبرِ «ربي» یا بدل توضیحی از «ربي».
  • يُحيي: فعل مضارع مرفوع، ریشه: ح-ي-ي (أحيا يُحيي)، باب إفعال؛ فاعل: مستتر «هو» (راجع به «الذي»)، معنی: زنده می‌کند.
  • وَ: حرف عطف.
  • يُميتُ: فعل مضارع مرفوع، ریشه: م-و-ت (أماتَ يُميتُ)، باب إفعال؛ فاعل مستتر «هو»، معنی: می‌میراند.
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: خبریِ تعریفی.
  • نکته: تعریف توحیدی مبتنی بر وصف فعل خدا: اعطای حیات و سلب آن.

۴) قالَ أَنا أُحيي وَأُميتُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: گفت: من زنده می‌کنم و می‌میرانم.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • قالَ: فعل ماضی؛ فاعلش «النمرود»/آن پادشاه (ضمیر مستتر: هو).
  • أَنا: ضمیر منفصل، مبتدا در گزارش سخن.
  • أُحيي: مضارع مرفوع، ریشه: ح-ي-ي (أحيا يُحيي)، فاعل: «أنا»، معنی: زنده می‌کنم.
  • وَ: حرف عطف.
  • أُميتُ: مضارع مرفوع، ریشه: م-و-ت (أمات يُميت)، فاعل: «أنا»، معنی: می‌میرانم.
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: ادعای خبری.
  • نکته: مغالطهٔ لفظی؛ منظورش آزادی/اعدام افراد بود، نه ایجاد/سلب حقیقیِ حیات.

۵) قالَ إِبراهيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأتي بِالشَّمسِ مِنَ المَشرِقِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: ابراهیم گفت: پس بی‌گمان خدا خورشید را از سوی خاور می‌آورد.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • قالَ إِبراهيمُ: فعل و فاعل؛ آغاز استدلال دوم.
  • فَ: فاء تفریع (نتیجه‌گیری/نقل به دلیل قاطع).
  • إِنَّ: حرف توکید و نصب.
  • اللَّهَ: اسم «إنَّ» منصوب.
  • يَأتي: مضارع مرفوع، ریشه: أ-ت-ي (أتى يأتي)، فاعل: «الله» به اعتبار اسم «إنَّ».
  • بِالشَّمسِ: باءِ تعدیه/ملابسه + الشمس: اسم مجرور؛ ریشه: ش-م-س؛ معنی: خورشید را.
  • مِنَ: حرف جر.
  • المَشرِقِ: اسم مجرور، ریشه: ش-ر-ق؛ معنی: خاور/طلوعگاه.
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: خبریِ مؤکد با «إنّ».
  • نکته: انتقال از محل نزاع قابل‌مغالطه (حیات/ممات) به امری محسوس و خارج از توان بشر.

۶) فَأتِ بِها مِنَ المَغرِبِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس آن را از سوی باختر بیاور.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • فَ: فاءِ تفریع/تعجيز (پس، اگر راست می‌گویی…).
  • ائتِ: فعل امر از «أتى يأتي ائتِ»، ریشه: أ-ت-ي؛ مخاطب: مفرد مذکر؛ معنى: بیاور.
  • بِها: باء + ضمیر مؤنث غائب «ها» راجع به «الشمس»، جار و مجرور.
  • مِنَ: حرف جر.
  • المَغرِبِ: اسم مجرور، ریشه: غ-ر-ب؛ معنی: باختر/جای غروب.
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: امر تعجيزي/تحدّي (دستور برای عاجز کردن طرف).
  • نکته: تحدی روشن که ادعا را در میدان فعل الهیِ نظام کیهانی محک می‌زند.

۷) فَبُهِتَ الَّذي كَفَرَ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس آن کافر مبهوت و درمانده شد.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • فَ: فاءِ تفریع/نتیجه.
  • بُهِتَ: فعل ماضی مجهول، ریشه: ب-ه-ت؛ معنی: مبهوت/لاجواب شد.
  • الَّذي: اسم موصول؛ نقش: نائب فاعلِ «بُهِتَ» (چون مبنی للمجهول است).
  • كَفَرَ: صلهٔ «الذي»؛ فعل ماضی، ریشه: ك-ف-ر؛ فاعلش مستتر «هو»؛ معنی: کافر شد/کافر بود؛ در اینجا صفت توضیحی: «آن‌که کفر ورزید».
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: خبری نتیجه‌گیر.
  • نکته: برهان واضح ابراهیم طرف را به بن‌بست منطقی کشاند.

۸) وَاللَّهُ لا يَهدِي القَومَ الظّالِمينَ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و خدا مردم ستمکار را راه نمی‌نماید.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: حرف عطف استینافی (جمع‌بندی).
  • اللَّهُ: مبتدا مرفوع.
  • لا يَهدِي: «لا» نافیۀ جملۀ فعلیه؛ يَهدِي: مضارع مرفوع، ریشه: ه-د-ي؛ معنی: هدایت می‌کند؛ در نفی: هدایت نمی‌کند.
  • القَومَ: مفعولٌ‌به منصوب؛ ریشه: ق-و-م؛ معنی: قوم/مردم.
  • الظّالِمينَ: صفت برای «القومَ»، جمع مذکر سالم منصوب؛ ریشه: ظ-ل-م؛ معنی: ستمکاران.
• نوع جمله و نکته:
  • نوع: خبریِ عام به صورت قاعده.
  • نکته: محرومیت از هدایت، معلولِ ظلم و عناد است.

ترجمهٔ تحت‌اللفظی فارسی کل آیه: آیا ندیدی به سوی آن‌که با ابراهیم دربارۀ پروردگارش جدال کرد، از آن‌رو که خدا به او پادشاهی داده بود؟ هنگامی که ابراهیم گفت: «پروردگار من همان کسی است که زنده می‌کند و می‌میراند»، او گفت: «من زنده می‌کنم و می‌میرانم.» [ابراهیم] گفت: «پس بی‌گمان خدا خورشید را از خاور می‌آورد، پس آن را از باختر بیاور.» پس آن کافر مبهوت شد، و خدا مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.