002-253-091-بقرة

۱) تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: آن پیامبران را ما برخیِ ایشان را بر برخی [دیگر] برتری دادیم.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • تِلْكَ: اسم اشاره مؤنث دور؛ اینجا برای «جنس» به کار رفته (مقصود «گروهِ پیامبران»). نقش: مبتدا.
  • الرُّسُلُ: جمع «رَسول» بر وزن فُعُل؛ معرفه با «ال». نقش: بدل یا عطف بیان از «تلك»، مرفوع.
  • فَضَّلْنَا: فعل ماضی مزید (باب تفعیل) از ریشه «ف ض ل» به‌معنای برتری دادن؛ نون «نا» فاعل (ما).
  • بَعْضَهُمْ: «بعض» اسم، مفعولٌ‌به اولِ «فضّلنا»، مضاف؛ «هم» ضمیر مضاف‌الیه (ایشان).
  • عَلَىٰ: حرف جر.
  • بَعْضٍ: اسم مجرور به «على»، نکره؛ «بعضِ دیگر».
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری.
  • نکته: برتری‌ها از جانب خداست و در میان پیامبران مراتبی متفاوت است، بدون نفی اصلِ مساوات در نبوت.

۲) مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: از ایشان کسی است که خدا با او سخن گفت.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • مِنْهُمْ: «من» حرف جر + «هم» ضمیر؛ جار و مجرورِ بیانی (تقسیمِ گروه).
  • مَنْ: اسم موصول عام (کسی که)، مبتدا یا اسم موصول محلّاً مرفوع.
  • كَلَّمَ: فعل ماضی مزید (تفعیل) از «ك ل م»، به‌معنای سخن گفتن/سخن گفتاندن.
  • اللَّهُ: اسم جلاله، فاعلِ «كلّمَ»، مرفوع.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری موصولی.
  • نکته: اشاره به پیامبرانی مانند موسی که مخاطَبِ مستقیمِ خدا بوده‌اند.

۳) وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و [خدا] برخی از آنان را درجاتی بالا برد.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف.
  • رَفَعَ: فعل ماضی مجرد از «ر ف ع» به‌معنای بالا بردن؛ فاعلش مستتر تقدیره «هو» (خدا).
  • بَعْضَهُمْ: مفعولٌ‌به، «بعض» + «هم» مضاف‌الیه.
  • دَرَجَاتٍ: تمییز یا مفعول مطلق‌نما/مفعول به دوم، جمع «درجه»، نکره منصوب برای بیان کثرت مراتب.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری.
  • نکته: تفاوت «درجات» در موهبت‌ها و آثار رسالت (معجزه، شریعت، گسترهٔ دعوت).

۴) وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و ما به عیسی پسرِ مریم نشانه‌های روشن دادیم.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف.
  • آتَيْنَا: فعل ماضی مزید (إفعال) از «أ ت ي» به‌معنای عطا کردن؛ «نا» فاعل.
  • عِيسَى: مفعولٌ‌به اول، علم.
  • ابْنَ: بدل یا عطف بیان از «عیسی»، منصوب؛ مضاف به «مریم».
  • مَرْيَمَ: مضاف‌الیه، علم مؤنث، مجرور لفظاً (اینجا در حالت جرّ).
  • الْبَيِّنَاتِ: مفعولٌ‌به دوم، جمع «بیّنة» به‌معنای نشانه/معجزه روشن.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری.
  • نکته: تصریح به عطای معجزات روشن به عیسی علیه‌السلام.

۵) وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و او را با روحِ القدس پشتیبانی کردیم.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف.
  • أَيَّدْنَا: فعل ماضی مزید (تفعیل) از «أ ي د» به‌معنای تقویت کردن؛ «نا» فاعل.
  • هُ: ضمیر منفصل متصل، مفعولٌ‌به (او = عیسی).
  • بِرُوحِ: «بِ» حرف جر + «روح» اسم مجرور، به‌معنای روح/روحانیّت.
  • الْقُدُسِ: مضاف‌الیه مجرور؛ «قدس» به‌معنای پاکی. تعبیر غالباً به جبرئیل تفسیر می‌شود.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبری.
  • نکته: تأیید الهیِ ویژه برای رسالت عیسی با پشتیبانی روح‌القدس.

۶) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و اگر خدا می‌خواست، هرگز نمی‌جنگیدند کسانی که پس از آنان [آمدند].
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف استینافی.
  • لَوْ: حرف شرط غیرجازی (شرطِ فرضی).
  • شَاءَ: فعل ماضی از «ش ي ء» به‌معنای خواستن؛ فاعل: «اللَّهُ».
  • اللَّهُ: فاعلِ «شاء».
  • مَا: حرف نفی (در جواب شرط).
  • اقْتَتَلَ: فعل ماضی مزید (افتعال) از «ق ت ل»، به‌معنای با هم جنگیدن.
  • الَّذِينَ: اسم موصول، فاعل «اقتتل».
  • مِنْ بَعْدِهِمْ: جار و مجرور؛ «بعد» مضاف و «هم» مضاف‌الیه؛ یعنی پس از پیامبران مذکور.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: شرطیِ فرضی (امتناعِ جواب به امتثالِ شرط).
  • نکته: وقوع جنگ‌ها به مشیت الهی منافات با اختیار انسان ندارد؛ بیانِ امکان جلوگیری در چارچوب مشیت.

۷) مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس از آنکه نشانه‌های روشن به ایشان رسید.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • مِنْ بَعْدِ: جار و مجرورِ ظرفی (زمانی)، «بعد» مضاف.
  • مَا: اسم موصول مصدری/زمانی (آن‌گاه که/آنچه).
  • جَاءَتْهُمُ: فعل ماضی از «ج ي ء»؛ تاء تأنیث برای «البینات»؛ «هم» مفعولٌ‌به (به آنان آمد).
  • الْبَيِّنَاتُ: فاعلِ «جاءت»، جمع مؤنث.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: قید زمانیِ موصولی.
  • نکته: با وجود آمدن حجت‌های روشن، اختلاف و جنگ رخ داد؛ پس ریشه در انتخاب بشر دارد.

۸) وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: ولی آنان اختلاف کردند.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عطف.
  • لَكِنْ: ادات استدراک (اما).
  • اخْتَلَفُوا: فعل ماضی مزید (افتعال) از «خ ل ف»، به‌معنای اختلاف کردن؛ واو جماعت فاعل.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبریِ استدراکی.
  • نکته: علتِ درگیری‌ها، اختلاف‌های خودِ مردم پس از آمدن بینات است.

۹) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس از آنان، کسی ایمان آورد و کسی کافر شد.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • فَ: فاء تفریع (نتیجه).
  • مِنْهُمْ: جار و مجرور برای تقسیم.
  • مَنْ: اسم موصول عام (کسی که)، مبتدا/اسم موصول محلّاً مرفوع.
  • آمَنَ: فعل ماضی مزید (إفعال) از «أ م ن»، به‌معنای ایمان آوردن؛ فاعل مستتر (هو).
  • وَ: عطف.
  • مِنْهُمْ مَنْ: تکرار ساختار برای شقّ دوم.
  • كَفَرَ: فعل ماضی مجرد از «ك ف ر»، به‌معنای کافر شدن/پوشاندن حق.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبریِ تقسیمی.
  • نکته: آزادی و مسئولیت انسان در پذیرش یا ردّ حق.

۱۰) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: و اگر خدا می‌خواست، هرگز با هم نمی‌جنگیدند.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف.
  • لَوْ: شرط غیرجازی.
  • شَاءَ: فعل ماضی؛ فاعل: «اللَّهُ».
  • اللَّهُ: فاعل.
  • مَا: حرف نفی.
  • اقْتَتَلُوا: فعل ماضی مزید (افتعال)، واو جماعت فاعل.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: شرطیِ تأکیدی (تکرار مضمونِ پیشین).
  • نکته: تأکید دوباره بر این که وقوع جنگ‌ها در محدودهٔ مشیت الهی رخ می‌دهد، نه از سرِ اجبار الهی.

۱۱) وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: ولی خدا انجام می‌دهد آنچه را که می‌خواهد.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • وَ: عاطف استدراکی.
  • لَكِنَّ: حرف مشبّه بالفعل (تأکید و استدراک).
  • اللَّهَ: اسمِ «لَكِنَّ»، منصوب.
  • يَفْعَلُ: فعل مضارع از «ف ع ل»، به‌معنای انجام می‌دهد؛ فاعل مستتر (هو = الله).
  • مَا: اسم موصول/موصوله (آنچه که)، مفعولٌ‌به «یَفْعَلُ».
  • يُرِيدُ: فعل مضارع از «ر و د/أ ر اد» (أرادَ یُریدُ)، صلهٔ «ما»، فاعل مستتر (هو).
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبریِ تأکیدی.
  • نکته: حاکمیت مطلق مشیت الهی؛ جمع میان اختیار بشر و ارادهٔ کلان خدا.

ترجمهٔ تحت‌اللفظی کل آیه: آن پیامبران را، ما برخیِ ایشان را بر برخی [دیگر] برتری دادیم؛ از ایشان کسی است که خدا با او سخن گفت، و برخی از آنان را درجاتی بالا برد، و به عیسی پسرِ مریم نشانه‌های روشن دادیم و او را با روحِ القدس پشتیبانی کردیم. و اگر خدا می‌خواست، کسانی که پس از آنان بودند، پس از آنکه نشانه‌های روشن به ایشان رسید، هرگز با هم نمی‌جنگیدند؛ ولی اختلاف کردند: پس از آنان کسی ایمان آورد و کسی کافر شد. و اگر خدا می‌خواست، هرگز نمی‌جنگیدند، ولی خدا آنچه را بخواهد انجام می‌دهد.