۱) فَهَزَموهُم بِإِذنِ اللَّهِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس شکستشان دادند به اجازه/اذنِ خدا.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- فَ: حرف عطف/استیناف (پس).
- هَزَموا: فعل ماضی، صیغهٔ جمعِ مذکرِ غایب (آنها شکست دادند). ریشه: ه-ز-م (هَزَمَ = شکست دادن).
- هُم: ضمیر مفعولی متصل (آنها را)، نقش: مفعول به.
- بِإِذنِ: باء حرف جر + إِذنِ (اجازه)، اسم مجرور، ریشه: أ-ذ-ن (اذن = اجازه)، معنا: به اذن/با اجازه.
- اللَّهِ: اسم جلاله، مضافٌإلیهِ مجرور برای «إِذن».
- ساختار نحوی: فعل (هَزَموا) + مفعول (هم) + جار و مجرور (بِإِذنِ اللّه) متعلق به فعل.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: پیروزیِ آنان به اذن الهی است؛ تاکید بر اینکه سبب حقیقی پیروزی، مشیت خداست نه صرفاً توان انسانی.
۲) وَقَتَلَ داوودُ جالوتَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و داوود جالوت را کُشت.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَ: حرف عطف (و).
- قَتَلَ: فعل ماضی، مفردِ مذکرِ غایب (کُشت). ریشه: ق-ت-ل (کشتن).
- داوودُ: اسم علم، فاعل مرفوع (داوود).
- جالوتَ: اسم علم، مفعولبه منصوب (جالوت).
- ساختار نحوی: فعل + فاعل + مفعول.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: ذکر مصداق عینی پیروزی؛ محوریتِ نقش داوود در شکست رهبر دشمن.
۳) وَآتاهُ اللَّهُ المُلكَ وَالحِكمَةَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و خداوند به او پادشاهی و حکمت را عطا کرد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَ: حرف عطف.
- آتاهُ: فعل ماضی «آتَى» (داد/عطا کرد) + ضمیر مفعولی «هُ» (به او). ریشه: أ-ت-ي (دادن/آوردن). فاعلِ این فعل بعداً میآید (اللّه).
- اللَّهُ: فاعل مرفوع (خدا).
- المُلكَ: اسم منصوب، مفعولٌبه اوّل (پادشاهی/حکومت). ریشه: م-ل-ك.
- وَالحِكمَةَ: واو عطف + اسم منصوب، مفعولٌبه دوم (حکمت/فرزانگی/دانش درست). ریشه: ح-ك-م.
- ساختار نحوی: فعل متعدی با دو مفعول (آتَى) + فاعل (اللّه) + مفعولها (المُلك، الحِكمة)؛ «هُ» مفعول غیرمستقیم (به او).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: جمع شدن قدرت سیاسی (مُلک) و بصیرت/شریعت (حِکمة) در داوود؛ نعمتهای الهی پس از ابتلاء و پیروزی.
۴) وَعَلَّمَهُ مِمّا يَشاءُ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و به او از آنچه میخواهد [میپسندد] آموخت.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَ: حرف عطف.
- عَلَّمَهُ: فعل ماضی باب تفعیل (تعلیم کرد) + ضمیر مفعولی «هُ» (به او/او را). ریشه: ع-ل-م (دانستن/آموختن). فعل «عَلَّمَ» معمولاً دو مفعول میگیرد (آموخت کسی را چیزی).
- مِمّا: مِن + ما = از آنچه. «مِن» حرف جر + «ما» اسم موصول عام.
- يَشاءُ: فعل مضارع مرفوع (میخواهد/اراده میکند)، ریشه: ش-ي-ء (شاءَ = خواستن/اراده کردن). فاعلش مستتر تقدیره «هو» برمیگردد به «اللّه».
- ساختار نحوی: فعل (علّم) با مفعول اوّل «هُ» و مفعول دوم محذوف به تقدیر «علماً/أشياءَ» که با «مِمّا يَشاء» تبیین شده؛ جار و مجرور «مِمّا يَشاء» بیان نوع و حدود تعلیمی است.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: آموزهها و دانشِ دادهشده به داوود، به انتخاب الهی و به اندازهٔ مشیت اوست.
۵) وَلَولا دَفعُ اللَّهِ النّاسَ بَعضَهُم بِبَعضٍ لَفَسَدَتِ الأَرضُ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و اگر نبود راندنِ خدا [=دفعِ] مردم را برخیشان بهوسیلهٔ برخی [دیگر]، قطعاً زمین تباه میشد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَ: حرف عطف.
- لَولا: حرف امتناع لوجود (اگر نبودِ/اگر نه برایِ)، شرطِ غیرواقع.
- دَفعُ: مصدر مرفوع به عنوان مبتدأ/اسمِ لولا (دفع/راندن). ریشه: د-ف-ع. مضاف.
- اللَّهِ: مضافٌإلیه مجرور (خدا).
- النّاسَ: مفعولٌبه منصوبِ مصدر «دفع» (مردم).
- بَعضَهُم: «بعضَ» اسم منصوب (مفعولٌبه دوم یا مفعول معه/بیان آلت) + ضمیر «هم» مضافٌإلیه (بعضی از ایشان). اینجا در ترکیبِ بعدی روشن میشود.
- بِبَعضٍ: باء حرف جر + «بَعضٍ» اسم مجرور (بهوسیلهٔ برخی [دیگر]).
- تقدیر روشن: «دَفعُ اللَّهِ النّاسَ بعضَهُم ببعضٍ» یعنی «خدا مردم را [چنان تدبیر میکند که] برخیشان را بهوسیلهٔ برخی دیگر دفع میکند». «بعضَهم» میتواند بدل از «الناس» یا مفعول دومِ معنا باشد.
- لَفَسَدَتِ: لامِ جواب قسم/شرط + فَسَدَتْ فعل ماضی مؤنث مفرد (قطعاً فاسد میشد)، ریشه: ف-س-د. تاء برای مطابقت با «الأرض».
- الأَرضُ: فاعل مؤنث مرفوع (زمین).
- ساختار نحوی: جملهٔ شرطی غیرواقعی با «لولا»: اسم «لولا» (دفعُ…) + خبر محذوف تقدیره «موجودٌ/ثابتٌ»؛ جواب شرط با «لَ» تاکید.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ شرطی (بیان سنت الهی).
- نکته: سنت توازن/بازدارندگی در جامعه؛ اگر تقابلها و دفاع مشروع نبود، فساد فراگیر میشد.
۶) وَلٰكِنَّ اللَّهَ ذو فَضلٍ عَلَى العالَمينَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: ولی خداوند دارای فضلی است بر جهانیان.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَلٰكِنَّ: واو عطف + «لٰكِنَّ» حرف ناسخ (اما/ولی) برای تاکید و استدراک.
- اللَّهَ: اسم «إنّ» و اخواتها منصوب (خدا را/خداوند).
- ذو: اسم به معنی «صاحبِ»، خبرِ «لکنّ» مرفوع، در حالت اضافه میآید.
- فَضلٍ: مضافٌإلیه مجرور (فضلی/بخشی از رحمت و بخشایش). ریشه: ف-ض-ل (زیاده/بخشش).
- عَلَى: حرف جر.
- العالَمينَ: اسم مجرور، جمعِ سالم (جهانیان/همهٔ آفریدگان دارای عقل؛ غالباً به انسانها هم اطلاق میشود). ریشه: ع-ل-م (عالم).
- ساختار نحوی: «لکنّ» و اسمش + خبرِ اسمی «ذو فضلٍ» + جار و مجرور «على العالمين».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ استدراکی.
- نکته: با وجود امکان فساد، فضلِ الهی شامل جهانیان است؛ هم در قالبِ دفعِ فساد و هم اعطای نعمتها.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه:
پس آنان به اذنِ خدا شکستشان دادند و داوود جالوت را کُشت، و خدا به او پادشاهی و حکمت عطا کرد و از آنچه میخواست به او آموخت؛ و اگر نبود که خدا مردم را بهوسیلهٔ برخیشان از برخی [دیگر] دفع میکند، هرآینه زمین تباه میشد، ولی خداوند بر جهانیان صاحبِ فضلی است. | 