آیه: وَلِلمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالمَعروفِ ۖ حَقًّا عَلَى المُتَّقينَ ۱) جمله: وَلِلمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالمَعروفِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و برایِ زنانِ طلاقدادهشده، بهره/خرجیای بهگونهی شایسته است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- وَ: حرف عطف؛ «و».
- لِـ: حرف جر؛ «برایِ».
- المُطَلَّقاتِ: اسم جمع مؤنث سالم، مجرور بهسبب لام؛ ریشه ثلاثی: ط ل ق؛ باب تفعیل (مُفَعَّل: مُطَلَّق = طلاقدادهشده) با نشانۀ جمع مؤنث سالم «اتِ». نقش: اسم مجرورِ متعلق به جار و مجرور «للمطلقات» که خبر مقدّم را میسازد. معنا: زنانِ طلاقدادهشده.
- مَتاعٌ: اسم نکره مفرد، مرفوع؛ نقش: مبتدا یا خبر مؤخرِ جمله اسمیه (در ترکیب رایج: «للمطلقات» خبر مقدّم و «متاعٌ» مبتدای مؤخر، یا برعکس از نظر برخی؛ حاصل همان است: ثبوت متاع برای مطلقات). معنا: بهره/خرجی/متاع.
- بِالمَعروفِ: جار و مجرور؛ ریشه «ع ر ف»؛ «المعروف»: اسم مجرور با «باء»، به معنی «آنچه پسندیده و شناختهشده و متعارف است». نقش: حال یا صفت برای «متاع» (یعنی: متاعی که بر طبق عرف پسندیده باشد).
- نوع جمله و نکته معنایی:
- نوع: خبری (جمله اسمیه).
- نکته: حکم ثابت و عام را خبر میدهد: برای زنان مطلّقه، «متاع» (نفقه/هدیهٔ جدایی) بر پایهٔ عرف لازم است؛ واژه «بالمعروف» حدّ و کیفیت را به عرف پسندیده واگذار میکند.
۲) جمله: حَقًّا عَلَى المُتَّقينَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: بهراستی، بر (عهدهٔ) پرهیزگاران است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- حَقًّا: مصدر/اسم، منصوب؛ ریشه: ح ق ق؛ بهصورت «حال» یا «مفعول مطلق» برای تأکید معنای الزام و ثبوت. معنا: «حقّی مسلّم/بهواقع راستین/واجب».
- عَلَى: حرف جر؛ «بر/بر عهدهٔ».
- المُتَّقينَ: اسم جمع مذکر سالم، مجرور به «على» با یاء؛ ریشه: و ق ي؛ باب افتعال (اتّقى: پرهیز کرد) و اسم فاعل جمع آن «المتّقين». نقش: اسم مجرور متعلق به «على». معنا: پرهیزگاران (اهل تقوا).
- نوع جمله و نکته معنایی:
- نوع: خبری تأکیدی (جمله اسمیه مقدّر: هذا حقٌّ، یا تاکید بر جمله قبل).
- نکته: «حقًّا» شدت الزام را میرساند و «على المتقين» مخاطب اصلیِ التزام به این حق را مشخص میکند؛ یعنی اهل تقوا قطعاً خود را ملتزم به دادن این «متاع» میدانند. این فراز، جملهٔ قبلی را تأکید و الزام شرعی/اخلاقی آن را برجسته میکند.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: و برایِ زنانِ طلاقدادهشده، بهره/خرجیای به شیوهای پسندیده است؛ حقیقتاً [این] بر عهدهٔ پرهیزگاران است. | 