جمله ۱: يَسْأَلونَكَ ماذا يُنْفِقونَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: از تو میپرسند: چه چیزی خرج میکنند؟
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- يَسْأَلونَكَ: فعل مضارع مرفوع (علامت رفع: ثبوت نون)، صیغه مخاطبغایب جمع مذکر (هم: واو جمع فاعل)، ریشه: س-أ-ل. کاف در آخر: ضمیر مفعولی متصل (مفعولٌ به اول: «تو»).
- ماذا: اسم استفهام مرکب از «ما» + «ذا»، اینجا در معنای «چه چیز». نقش: مفعولٌ به برای «يُنْفِقونَ».
- يُنْفِقونَ: فعل مضارع مرفوع (ثبوت نون)، صیغه جمع مذکر غایب، ریشه: ن-ف-ق، فاعل: واو جمع. مفعول آن: «ماذا».
- نوع جمله و نکته معنایی:
- نوع: خبری با نقل سؤال (استفهامی از جانب مردم).
- نکته: نشان میدهد پرسش اصلی دربارهٔ «نوع/مصرف» انفاق است.
جمله ۲: قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبينَ وَالْيَتامىٰ وَالْمَساكينِ وَابْنِ السَّبيلِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: بگو: هرچه خرج کردید از خیر (مال/نیکی)، پس برای پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و نیازمندان و درراهمانده است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- قُلْ: فعل امر، مخاطب: پیامبر. ریشه: ق-و-ل. فاعل مستتر: «أنت».
- ما: اسم شرط/موصول عام به معنای «هرچه». نقش: مفعولٌ به برای «أَنْفَقْتُمْ».
- أَنْفَقْتُمْ: فعل ماضی، صیغه جمع مخاطب، ریشه: ن-ف-ق. فاعل: ضمیر «تم». مفعول: «ما».
- مِنْ: حرف جر، برای تبعیض/بیان جنس.
- خَيْرٍ: اسم مجرور به «من»، نکره. معنای اینجا: مال/نیکی/سود. جار و مجرور «من خیر» متعلق به «أنفقتم» (بیان نوع انفاق).
- فَ: فاء تفریع/نتیجه.
- لِلْوالِدَيْنِ: جار و مجرور (لام اختصاص/استحقاق + والدین مثنی مجرور)، متعلق به محذوف تقدیره «فهو» یا «فاجعلوه». ریشه «والد»: و-ل-د.
- وَالْأَقْرَبينَ: معطوف بر «الوالدين»، جمع مجرور. ریشه: ق-ر-ب.
- وَالْيَتامىٰ: معطوف مجرور (جمع «یتیم» به صیغه جمع تكسير)، ریشه: ي-ت-م.
- وَالْمَساكينِ: معطوف مجرور، جمع «مسکين»، ریشه: س-ك-ن (در معنای سکون/ضعف).
- وَابْنِ السَّبيلِ: معطوف مجرور. «ابن» مفرد مجرور، مضاف؛ «السبيل» مضافالیه مجرور، ریشه: س-ب-ل. تعبیر: درراهمانده/مسافر درمانده.
- نوع جمله و نکته معنایی:
- نوع: امر در «قل» و سپس بیان خبری-ارشادی. ساختار شرطیِ «ما أنفقتم… فلـ» ارشاد به مصارف انفاق است.
- نکته: ترتیب اولویتهای اجتماعی/خانوادگی در انفاق را مشخص میکند؛ «لام» نشان استحقاق و جهتدهی مصرف است، نه انتقال مالکیتِ الزامی در هر مورد.
جمله ۳: وَما تَفْعَلوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و هر کار نیکی انجام دهید، بیگمان خدا به آن آگاه است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف، پیوند با جمله قبل.
- ما: اسم شرط عام، به معنای «هرچه/هر کار».
- تَفْعَلوا: فعل مضارع مجزوم به سبب «ما»ی شرط (علامت جزم: حذف نون)، صیغه جمع مخاطب، ریشه: ف-ع-ل. فاعل: واو جمع.
- مِنْ: حرف جر زاید برای تأکید در سیاق نکره.
- خَيْرٍ: اسم نکره مجرور لفظاً به «من» و مرفوع/منصوب محلّاً به عنوان مفعول «تفعلوا» (به سبب زاید بودن «من»). معنی: هر نوع نیکی/خیر.
- فَإِنَّ: فاء رابِطَة الجزاء + «إنّ» تأکیدیّه.
- اللَّهَ: اسم «إنّ» منصوب.
- بِهِ: جار و مجرور؛ «ه» ضمیر به «خیر» برمیگردد. متعلق به «عليم».
- عَلِيمٌ: خبر «إنّ» مرفوع. ریشه: ع-ل-م. صفت مبالغه؛ بسیار دانا.
- نوع جمله و نکته معنایی:
- نوع: شرطیه خبریه با تأکید.
- نکته: نظارت و آگاهی کامل الهی بر نیت و عمل نیک؛ تشویق ضمنی به اخلاص و استمرار در خیر.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: از تو میپرسند: چه چیز خرج میکنند؟ بگو: هرچه از خیر (مال/نیکی) خرج کردید، پس برای پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و نیازمندان و درراهمانده است؛ و هر کار نیکی انجام دهید، بیگمان خدا به آن آگاه است. | 