۱) جمله: «لَيسَ عَلَيكُم جُناحٌ أَن تَبتَغوا فَضلًا مِن رَبِّكُم» - ترجمهٔ تحتاللفظی: گناهی بر شما نیست که فضلی/بهرهای از پروردگارتان بجویید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- لَيسَ: فعل ماضی ناقص (از باب کان و اخواتها)، ناسخ نفیکننده؛ ریشه: ليس (غیر ثلاثی قیاسی؛ هممعنای «نیست»).
- عَلَيكُم: جار و مجرور (علی + ضمیر «کم»)، شبهجمله؛ خبرِ مقدّمِ «ليس».
- جُناحٌ: اسم نکره مفرد، مرفوع با تنوین، اسمِ «ليس» مؤخر؛ ریشه ثلاثی: ج ن ح (به معنی میل/کژی؛ در اصطلاح: گناه/حرج).
- أَن: حرف مصدریه ناصبه؛ مصدرساز برای فعل بعد.
- تَبتَغوا: فعل مضارع منصوب به «أن»، علامت نصب حذف نون (چون از افعال پنجگانه)، فاعل: واو جمع (شما)؛ ریشه: ب غ ي (ابتغی یبتغی: طلب کردن/جستن).
- فَضلًا: مفعولٌبه منصوب برای «تبتغوا»؛ ریشه: ف ض ل (برتری/بخشش/بهره).
- مِن رَبِّكُم: «مِن» حرف جر + «ربّ» اسم مجرور مضاف + «کم» ضمیر مضافالیه؛ جار و مجرور متعلق به «فضلًا» (یعنی فضلی از جانب پروردگارتان).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ نفیِ حرج (حکم اباحه).
- نکته: رفع نگرانی زائران درباره طلب روزی/معیشت در موسم حج؛ «فضل» اعم از روزی مادی و معنوی است.
۲) جمله: «فَإِذا أَفَضتُم مِن عَرَفاتٍ» - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس هنگامی که سرازیر شدید از عرفات.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف عطف/تفریع (پیوند با حکم قبل).
- إِذا: ظرف زمان شرطی (غیر جازم) به معنای «هنگامی که».
- أَفَضتُم: فعل ماضی، فاعل: تاء فاعل جمع (شما)، ریشه: ف ي ض (افاض یفیض: سرازیر شدن/روانه شدن انبوه). فعلِ شرط برای «إذا».
- مِن عَرَفاتٍ: «من» حرف جر + «عرفات» اسم عَلَمِ مکانِ مناسک حج، مجرور لفظاً (غالباً ممنوعمنالصرف است ولی با تنوین در قرائت آمده)؛ جار و مجرور متعلق به «أفضتم».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه ظرفیه (خبریِ زمانی).
- نکته: اشاره به حرکت جمعیتی از عرفات به مشعر (مزدلفه) پس از وقوف عرفه.
۳) جمله: «فَاذكُرُوا اللَّهَ عِندَ المَشعَرِ الحَرامِ» - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس خدا را یاد کنید نزد مشعرِ حرام (مزدلفه).
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف تفریع بر جملهٔ قبلی (بعد از حرکت از عرفات).
- اذكُرُوا: فعل امر مخاطب جمع؛ ریشه: ذ ك ر (یاد کردن/نام بردن). واو جمع فاعل.
- اللَّهَ: مفعولبه منصوب برای «اذكروا».
- عِندَ: ظرف مکان منصوب (مضاف)، متعلق به «اذكروا».
- المَشعَرِ: مضافالیهِ مجرور؛ ریشه: ش ع ر (شعور/نشانه؛ مشعر: محل شعائر).
- الحَرامِ: صفتِ «المشعر» مجرور، دلالت بر حرمت/قُدسیت.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر (عبادی).
- نکته: دستور به ذکر و دعا در مزدلفه؛ زمان و مکان ذکر مشخص شده است.
۴) جمله: «وَاذكُروهُ كَما هَداكُم» - ترجمهٔ تحتاللفظی: و او را یاد کنید همانگونه که شما را راه نمود.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف (ادامه فرمان).
- اذكُروهُ: فعل امر + ضمیر مفعولی «ه» (او را)؛ فاعل: واو جمع.
- كَما: «ك» حرف تشبیه/مطابقت + «ما» اسم موصول/مصدرية (در اینجا اکثراً مصدریه ظرفیه: «چنانکه»).
- هَداكُم: فعل ماضی، فاعل مستتر (او = خدا)، «كم» مفعولبه؛ ریشه: ه د ي (هدایت کردن).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر با قیدِ کیفیت (چگونگی ذکر).
- نکته: یاد خدا باید متناسب با نعمت هدایت او باشد؛ اشاره به شکرگزاری و پیروی درست از سنت ابراهیمی.
۵) جمله: «وَإِن كُنتُم مِن قَبلِهِ لَمِنَ الضّالّينَ» - ترجمهٔ تحتاللفظی: و بیگمان شما پیش از آن، قطعاً از گمراهان بودید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف استیناف/عطف.
- إِن: حرف تأکید و نصب (اما اینجا داخل بر جمله اسمیه با «كان» شده و معنای تأکید میدهد: بهراستی).
- كُنتُم: فعل ماضی ناقص (كان) + واو جمع بهصورت «تم» برای مخاطب جمع؛ اسم کان: ضمیر مستتر «أنتم».
- مِن قَبلِهِ: «من» حرف جر + «قبل» ظرف/اسم مجرور مضاف + «هِ» ضمیر مضافالیه (پیش از آن = پیش از این هدایت/تشریع). جار و مجرور خبرِ مقدّمِ «كان».
- لَمِنَ: «لام» ابتداء/تأکید داخل بر خبر «كان»، «من» حرف جر زائد برای تأکید بر نکره بعدی.
- الضّالّينَ: اسم مجرور لفظاً به «من» (یا منصوب/محلّی خبرِ مؤخرِ «كان» با «لام» تأکید)، جمع مذکر سالم؛ ریشه: ض ل ل (گم شدن/گمراهی).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ تأکیدی.
- نکته: یادآوری نعمت هدایت پس از گمراهی؛ انگیزهای برای اخلاص در ذکر و شکر.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: گناهی بر شما نیست که بهرهای از پروردگارتان بجویید؛ پس چون از عرفات روان شدید، خدا را نزد مشعرِ حرام یاد کنید و او را یاد کنید چنانکه شما را هدایت کرد، و بهراستی شما پیش از آن، قطعاً از گمراهان بودید. | 