- أَيّامًا مَعدوداتٍ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «چند روزِ شمارششده»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- أَيّامًا: جمع «يوم»، منصرف، منصوب (حال یا مفعولفیه/ظرف زمانِ محذوفمتعلَّق؛ در تقدیر: تُصومونَ أَيّامًا)، نقش: حال/ظرف. ریشه: — (اسم جامد).
- مَعدوداتٍ: جمع مؤنث سالمِ «معدودة»، صفت برای «أيامًا»، مجرور بهاعتبار تبعیت در برخی قرائتهای تحلیلی یا منصوب مطابق با «أيامًا»؛ مشهور: صفت منصوب برای «أيامًا». ریشه: ع د د، اسم مفعول (وصف).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ مُجمل (جمله اسمیهٔ کوتاه در حکم بیان قید زمان برای حکمِ روزه).
- نکته: کوتاهی/سهولتِ تکلیف را میرساند: روزه در «چند روزِ اندک» است.
- فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا أَو عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أَيّامٍ أُخَرَ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «پس هر کس از شما بیمار باشد یا بر سفری [باشد]، پس [بر اوست] شمارشی از روزهای دیگری.»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف عطف/تفریع (نتیجهگیری بر جمله قبل).
- مَن: اسم شرط جازم، عام برای عاقل، مبتدأ شرط.
- كانَ: فعل ماضی ناقص (کانَ)، فعل شرط؛ ریشه: ك و ن. اسم «كان» ضمیر مستتر تقدیره «هو» عائد به «من».
- مِنكُم: «مِن» حرف جر + «كم» ضمیر جمع مخاطب؛ جار و مجرور، متعلق به خبر «كان» یا حال از «من».
- مَريضًا: خبر «كان»، منصوب؛ ریشه: م ر ض (اسم فاعل به معنای ذو مرض).
- أَو: حرف عطف تخییر.
- عَلىٰ: حرف جر.
- سَفَرٍ: اسم مجرور به «على»، جار و مجرور در محل خبر «كان» دومِ محذوفه یا معطوف به خبر «كان» اول (تقدیر: كان مريضًا أو كان على سفر). ریشه: س ف ر (اسم).
- فَ: فایِ جواب/تفریع.
- عِدَّةٌ: مبتدأ مرفوع، به معنای «شماری/تعداد». ریشه: ع د د (مصدر/اسم).
- مِن: حرف جر.
- أَيّامٍ: اسم مجرور، مضافالیه برای «عدة». ریشه: —.
- أُخَرَ: صفت برای «أيامٍ»، جمع «أُخْرى»، مجرور تبعاً. ریشه: أ خ ر.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه (خبری تشریعی).
- نکته: رخصت شرعی برای بیمار و مسافر؛ قضا کردن روزه در روزهای دیگر.
- وَعَلَى الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «و بر کسانی که توانِ آن را دارند، فدیهای است: خوراکِ یک مسکین.»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- عَلى: حرف جر.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر، مجرور به «على» (في محل جر)، ربطدهنده به صله.
- يُطيقونَهُ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: ط و ق (أطاقَ يُطيقُ = توان داشتن). واو: فاعل جمع. «هُ»: ضمیر مفعول به، عائد به «الصيام» مفهوم از سیاق. این مجموع صلهٔ «الذين».
- فِديَةٌ: مبتدأ مؤخر یا خبر مقدم؟ ساختار اقرب: جار و مجرور «وعلى الذين…» شبهجملهٔ خبر مقدم، «فديةٌ» مبتدأ مؤخر مرفوع؛ یعنی: «بر آنان … فدیهای [واجب] است».
- طَعامُ: بدل یا عطف بیان برای «فديةٌ» یا مضاف و «مسكينٍ» مضافالیه. مرفوع (اگر عطفبیان/بدل برای «فديةٌ» باشد) یا مرفوع/مجرور بسته به قرائت اعرابی؛ مشهور: «طعامُ مسكينٍ» بیانی برای جنس فدیه.
- مِسكينٍ: مضافالیه مجرور. ریشه: س ك ن.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری تشریعی.
- نکته: بیان حکم فدیه برای گروهی خاص (در تفسیر فقهی: سالخورده، بیمارِ مزمن یا در قرائتی قدیمتر: ابتدا تخییر بوده و سپس نسخ/تخصیص). عبارت «يطيقونه» ظهور در «با سختی طاقت میآورند» دارد.
- فَمَن تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «پس هر که نیکی را داوطلبانه بیفزاید، آن برای او بهتر است.»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف تفریع/جواب.
- مَن: اسم شرط جازم.
- تَطَوَّعَ: فعل ماضی (باب تفعّل)، مجزوم لفظاً؟ در محلّ جزم بهاعتبار أداة الشرط، ولی ماضی بعد از شرط به منزلهٔ فعل شرط آمده؛ ریشه: ط و ع (تطوّع = کارِ خیرِ داوطلبانه).
- خَيرًا: مفعولٌ به یا تمییز منصوب (مفعول به اقرب: «تطوّعَ خيرًا» یعنی نیکیِ بیشتری انجام داد).
- فَهُوَ: فاء رابطة جواب الشرط + ضمیر مبتدأ.
- خَيرٌ: خبر «هو»، مرفوع.
- لَهُ: جار و مجرور، متعلق به «خير».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه خبری تشویقی.
- نکته: تشویق به افزودن بر مقدار فدیه یا کار خیر بیشتر؛ نفع آن به خود فرد برمیگردد.
- وَأَن تَصوموا خَيرٌ لَكُم
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «و اینکه روزه بگیرید، برای شما بهتر است.»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- أَن: حرف مصدری و ناصب.
- تَصوموا: فعل مضارع منصوب به «أن»، علامت نصب حذف نون (بهسبب جمع). فاعل: واو جمع. ریشه: ص و م.
- خَيرٌ: خبرِ مبتدأِ مقدّر؟ در اصل: «وَأن تصوموا خيرٌ لكم» یعنی مصدر مؤوّل «أن تصوموا» در حکم مبتدأ، «خيرٌ» خبر.
- لَكُم: جار و مجرور، متعلق به «خير».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری ارشادی/تفضیلی.
- نکته: بیان برتری ذاتی روزه برای مؤمنان، حتی با وجود رخصتها.
- إِن كُنتُم تَعلَمونَ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: «اگر شما میدانید.»
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- إِن: حرف شرط.
- كُنتُم: فعل ماضی ناقص (كان)؛ تاء: ضمیر جمع مخاطب بهعنوان اسم «كان». خبر «كان» جملهٔ «تعلمون» یا حال دانستن.
- تَعلَمونَ: فعل مضارع مرفوع، فاعل واو جمع؛ ریشه: ع ل م.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه تعلیقی.
- نکته: تعلیقِ کاملبودنِ فهمِ این خیر بر داشتنِ علم/آگاهی؛ تحریک به بصیرت.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: «[اینها] چند روزِ شمارششده [است]. پس هر که از شما بیمار باشد یا بر سفر باشد، [بر او] شمارشی از روزهای دیگر [است]. و بر کسانی که توانِ آن را دارند، فدیهای [واجب است]: خوراکِ یک مسکین. پس هر که داوطلبانه نیکی بیفزاید، آن برای او بهتر است. و اینکه روزه بگیرید برای شما بهتر است، اگر بدانید.» | 