سورهٔ بقره، آیهٔ 140- أَم تَقولونَ إِنَّ إِبراهيمَ وَإِسماعيلَ وَإِسحاقَ وَيَعقوبَ وَالأَسباطَ كانوا هودًا أَو نَصارىٰ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: آیا میگویید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط، یهودی بودند یا نصرانی؟
- تجزیهٔ صرفی-نحوی و ریشهها:
- أَم: حرف عطف و اضراب/استفهام (در اینجا انتقال به پرسش توبیخی).
- تَقولونَ: فعل مضارع مرفوع، مخاطب جمع، از ریشهٔ ق-و-ل (گفتن). صیغه: أنتم، علامت رفع: ثبوت النون.
- إِنَّ: حرف توکید و نصب (حرف مشبه بالفعل).
- إِبراهيمَ: اسم علم، اسم إنّ منصوب، علامت نصب: فتحه.
- وَ: حرف عطف.
- إِسماعيلَ: معطوف بر ابراهيم، منصوب.
- وَ: حرف عطف.
- إِسحاقَ: معطوف، منصوب.
- وَ: حرف عطف.
- يَعقوبَ: معطوف، منصوب.
- وَ: حرف عطف.
- الأَسباطَ: جمع «سِبط»، به معنای تیرههای بنیاسرائیل؛ معطوف، منصوب.
- كانوا: فعل ماضی ناقص (کانَ) جمع مذکر، از ریشهٔ ك-و-ن (بودن). اسم کان: ضمیر مستتر «هم».
- هودًا: خبرِ کان منصوب؛ «یهودیان» (اسم جمع/نسبت به یهود).
- أَو: حرف عطفِ تخییر/تقسیم.
- نَصارىٰ: خبرِ دوم برای کان یا معطوف بر «هودًا»، غیرمنصرف/جمع «نصرانی»؛ در محل نصب.
- نوع جمله: جملهٔ استفهامی-انکاری (با لحن توبیخی). ساختار: «أم» انتقالی + قول مخاطبان + جلمهٔ إنّ با کان و خبر.
- توضیح معنایی: آیه با پرسشی توبیخی ادعای برخی را رد میکند که پدران پیامبران و تیرههای بنیاسرائیل را تابع یهودیت یا مسیحیتِ متأخر میپنداشتند؛ در حالی که این آیینها پس از آنان پدید آمدند و آنان بر دین توحید خالص بودند.
- قُل أَأَنتُم أَعلَمُ أَمِ اللَّهُ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: بگو: آیا شما داناترید یا خدا؟
- تجزیهٔ صرفی-نحوی و ریشهها:
- قُل: فعل امر، مخاطب مفرد (به پیامبر)، از ریشهٔ ق-و-ل.
- أَأَنتُم: همزهٔ استفهام + ضمیر منفصل «أنتم» (شما).
- أَعلَمُ: اسم تفضیل، مرفوع بهعنوان خبر مبتدا یا خبر لمبتدإ محذوف بعد تقدیر «أأنتم أَعلَمُ»؛ از ریشهٔ ع-ل-م.
- أَمِ: حرف عطف مقابله در استفهام (أم المنقطعة/المتصلة بحسب الإعراب)، اینجا برای تقابل «شما یا خدا».
- اللَّهُ: اسم جلاله، مرفوع (معطوف یا مبتدای محذوف خبرش «أعلم» مقدر).
- نوع جمله: استفهام تقريري-انکاری جهت ابطال ادعای مخاطبان و اثبات اینکه علم حقیقی نزد خداست.
- توضیح معنایی: مخاطبان را در برابر علم خدا قرار میدهد تا بیپایگی ادعایشان روشن شود.
- وَمَن أَظلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهادَةً عِندَهُ مِنَ اللَّهِ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و کیست ستمکارتر از آن کس که شهادتی را که نزد او از جانب خداست، پنهان کند؟
- تجزیهٔ صرفی-نحوی و ریشهها:
- وَ: حرف عطف.
- مَن: اسم استفهام/شرطیه در سیاق استفهام انکاری؛ مبتدا.
- أَظلَمُ: اسم تفضیل (ستمکارتر)، خبر مرفوع؛ از ریشهٔ ظ-ل-م.
- مِمَّن: «من» حرف جر + «من» اسم موصول، ادغام نونها.
- كَتَمَ: فعل ماضی، ثالث غائب، از ریشهٔ ك-ت-م (پنهان کردن).
- شَهادَةً: مفعولٌبه منصوب؛ از ریشهٔ ش-ه-د (گواهی).
- عِندَهُ: ظرف و مضافالیه/جار و مجرور + ضمیر متصل «ه» (پیش او).
- مِنَ اللَّهِ: جار و مجرور بیانیه/ابتدائیه؛ بیان منشأ شهادت: «از جانب خدا».
- نوع جمله: استفهامی-انکاری برای بیان اوج ظلمِ کتمان حق.
- توضیح معنایی: پنهانکردن گواهی الهی (حقایقی که میدانند) بزرگترین ستم است؛ مخاطبِ ضمنی اهل کتابیاند که حق را میشناختند.
- وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعمَلونَ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و خدا از آنچه انجام میدهید بیخبر نیست.
- تجزیهٔ صرفی-نحوی و ریشهها:
- وَ: حرف عطف.
- ما: حرف نفی.
- اللَّهُ: اسم جلاله، مبتدا مرفوع.
- بِغافِلٍ: جار و مجرور داخل در خبر، «غافل» اسم فاعل از ریشهٔ غ-ف-ل؛ حرف «باء» برای تأکید نفی (باء زائده در خبر «ما»).
- عَمّا: «عن» حرف جر + «ما» اسم موصول/مصدرية؛ ادغام نون.
- تَعمَلونَ: فعل مضارع مرفوع، مخاطب جمع، از ریشهٔ ع-م-ل (انجام دادن)، علامت رفع: ثبوت النون.
- نوع جمله: جملهٔ خبری با نفی مؤکد (باء زائده)؛ هشدار و تهدید ضمنی.
- توضیح معنایی: خدا به همهٔ اعمال آگاه است؛ پنهانکاریها از علم او پوشیده نیست و به حساب خواهد آمد.
جمعبندی معنایی آیه به فارسی روان: این آیه ادعای نسبتدادن یهودیت یا نصرانیت به ابراهیم و فرزندانش و اسباط را با پرسشهای توبیخی رد میکند، میگوید آیا شما داناترید یا خدا؟ چه کسی ظالمتر از آن کسی است که گواهی الهی را که نزد اوست پنهان کند؟ و هشدار میدهد که خدا از کارهای شما غافل نیست. این آیه بر توحید خالص پیامبران پیش از ظهور یهودیت و مسیحیت متأخر تأکید دارد و کتمان حق توسط اهل کتاب را نکوهش میکند. | 