متن آیه: وَإِذ قُلنَا ادخُلوا هٰذِهِ القَريَةَ فَكُلوا مِنها حَيثُ شِئتُم رَغَدًا وَادخُلُوا البابَ سُجَّدًا وَقولوا حِطَّةٌ نَغفِر لَكُم خَطاياكُم ۚ وَسَنَزيدُ المُحسِنينَ- وَإِذ قُلنَا
- ترجمهی لفظبهلفظ: و هنگامی که گفتیم
- دستور زبان:
- وَ: حرف عطف (و)
- إِذ: ظرف زمان (وقتی که/هنگامی که)، مضافالیه آن جملهی بعدی است
- قُلْنَا: فعل ماضی، متکلم مع الغیر، ریشه: ق-و-ل، معنی: گفتیم
- قُلْ: ماضی ثلاثی مجرد باب فَعَلَ
- نا: ضمیر متصل، فاعل (ما)
- نوع جمله: خبری (ظرف زمانی + فعل)
- معنا: اعلام زمان رخداد فرمان الهی
- ادخُلوا هٰذِهِ القَريَةَ
- ترجمهی لفظبهلفظ: داخل شوید این شهر را
- دستور زبان:
- ادخُلوا: فعل امر جمع مخاطب، ریشه: د-خ-ل (دخل)، باب فَعَلَ؛ صیغه: امر مخاطب جمع
- هٰذِهِ: اسم اشاره مؤنث مفرد برای نزدیک، مبتدا/مفعول؟ در اینجا اسم اشاره در محل مفعولٌبه برای فعل «ادخلوا» آمده و خبرِ محذوف ندارد؛ عبارت «هذه القرية» ترکیب اشاره + بدل/مضافالیه؟ ساخت درست: اسم اشاره «هذه» و «القرية» بدل از آن یا عطف بیان؛ مجموعاً در محل مفعولبه
- القَريةَ: اسم، مؤنث، مفرد، منصوب بهعنوان بدل/عطفبیان از «هذه»
- نوع جمله: انشایی (امر)
- معنا: فرمان ورود به شهر
- فَكُلوا مِنها حَيثُ شِئتُم رَغَدًا
- ترجمهی لفظبهلفظ: پس بخورید از آن هر کجا خواستید فراخ/گشاده
- دستور زبان:
- فَ: فاء تفریع (پس)
- كُلوا: فعل امر جمع، ریشه: أ-ك-ل (أكل)، امر برای خوردن
- مِنها: جار و مجرور + ضمیر مؤنث غایب (ها) راجع به «القرية»؛ متعلق به «كلوا»
- حَيثُ: ظرف مکان مبنی بر الضم، مضاف و محتاج صله (جمله یا کلمه بعدی)
- شِئتُم: فعل ماضی فعل ناقص «شاء»، جمع مخاطب، ریشه: ش-ي-ء (شاء)، در محل صلهی «حيث»
- رَغَدًا: حال منصوب (نَمَط/چگونگی خوردن: گوارا و فراخ)
- نوع جمله: انشایی (امر) با قید مکان و حال
- معنا: اجازهی خوردن بیقید و گوارا از نعمتهای شهر از هر جا
- وَادخُلُوا البابَ سُجَّدًا
- ترجمهی لفظبهلفظ: و داخل شوید درِ (شهر) را درحالِ سجدهکنان
- دستور زبان:
- وَ: عطف
- ادخُلوا: فعل امر جمع (مثل پیش)
- البابَ: اسم معرفه با «ال»، مفرد، منصوب بهعنوان مفعولبه (مفعول صریحِ «ادخلوا»)
- سُجَّدًا: حال جمع (جمع ساجد به صیغه مبالغه/صفت مشبهه بر وزن فُعَّل)، منصوب؛ معنای حالت: خمیده/سجدهکنان
- نوع جمله: انشایی (امر)
- معنا: دستور ورود از «در» همراه با حالت فروتنی و سجده
- وَقولوا حِطَّةٌ
- ترجمهی لفظبهلفظ: و بگویید: «حِطّةٌ»
- دستور زبان:
- وَ: عطف
- قولوا: فعل امر جمع، ریشه: ق-و-ل
- حِطَّةٌ: اسم مصدر/مصدر بهمعنای «فروگذاشتن/فروکاستن [گناهان]»، مرفوع؛ در مقام مقولِ قول است. اعراب رفع بهعنوان خبر مبتدای محذوف یا خود کلمهی مقطوع به رفع بهعنوان کلمهی شعار. تحلیل معمول: مبتدا محذوف مقدّر است «أمرُنا حِطّةٌ»؟ یا «مسألتُنا حِطّةٌ»؟ اغلب بهعنوان کلمهی مقول در نقل قول میآید.
- ریشه: ح-ط-ط (حطّ) بهمعنای فروگذاشتن/فروریختن
- نوع جمله: انشایی (امر گفتاری)
- معنا: دستور به گفتن واژه/شعارِ طلب آمرزش: «حِطّة» یعنی بارگناهان را فروگذار
- نَغفِر لَكُم خَطاياكُم
- ترجمهی لفظبهلفظ: میآمرزیم برای شما گناهانِ شما
- دستور زبان:
- نَغفِر: فعل مضارع مرفوع، متکلم مع الغیر (ما)، ریشه: غ-ف-ر (غفر)؛ دلالت بر وعدهی آینده/حال
- لَكُم: جار و مجرور، ضمیر جمع مخاطب؛ متعلق به «نغفر»
- خَطاياكُم: مفعولٌبه منصوب (جمع «خَطيئة» بر وزن «فَعالَى»)، + ضمیر مضافالیه (کم)
- نوع جمله: خبری وعدهای (وعدهی الهی مشروط به امتثال اوامر)
- معنا: وعدهی آمرزش گناهان آنان
- وَسَنَزيدُ المُحسِنينَ
- ترجمهی لفظبهلفظ: و بهزودی میافزاییم نیکوکاران را
- دستور زبان:
- وَ: عطف
- سَ: حرف استقبال (نزدیک آینده)
- نَزيدُ: فعل مضارع مرفوع، متکلم مع الغیر، ریشه: ز-ي-د (زاد/زید)؛ «میافزاییم»
- المُحسِنينَ: مفعولبه منصوب (جمع مذکر سالم)، ریشه: ح-س-ن (أحسنَ یحسنُ إحسانًا: باب إفعال). در معنا: کسانی که نیکوکاری میکنند
- نوع جمله: خبری وعدهای
- معنا: وعدهی افزونی نعمت/پاداش برای نیکوکاران
خلاصهی ساخت آیه و پیوندها: - «وَإِذْ قُلْنَا …» ظرف زمانیِ جمله است که مجموعهی اوامر و نتایج (ادخُلوا… فكلوا… وادخلوا… وقولوا…) و جوابِ این اوامر («نغفر لكم خطاياكم») را در بر میگیرد.
- دنبالهی «وسنزيد المحسنين» وعدهی افزوننعمت برای اهل احسان است و از نظر نحوی جملهای مستقلِ معطوف بر «نغفر» بهحساب میآید.
معنای کلی به فارسی روان: و چون گفتیم: به این شهر درآیید؛ پس از آن از هر جا که خواستید گوارا بخورید؛ و از در، در حالی که سجدهکنانید، وارد شوید و بگویید: «حِطّة»؛ تا گناهانتان را بیامرزیم، و بهزودی بر نیکوکاران [نعمت/پاداش] خواهیم افزود. نکات لغوی و ریشهها بهاختصار: - قُلْنَا: ق-و-ل (گفتن)
- ادخُلوا/ادخلوا: د-خ-ل (داخل شدن)
- القَرية: ق-ر-ي (شهر/روستا)
- كُلوا: أ-ك-ل (خوردن)
- حَيثُ: ظرف مکان (بیریشه ثلاثی لغوی مانند افعال)
- شِئتُم: ش-ي-ء (خواستن/مشیت)
- رَغَدًا: گوارا/فراخروزی (اسم مصدر/حال، مادهی لغوی رَغَد)
- الباب: ب-و-ب
- سُجَّدًا: س-ج-د (سجدهکنان)
- قولوا: ق-و-ل
- حِطّة: ح-ط-ط (فروگذاشتن/حطّ بار)
- نَغفِر: غ-ف-ر (پوشاندن/آمرزیدن)
- خَطايا: خ-ط-أ (خطاها/گناهان)
- سنزيد: ز-ي-د (افزودن)
- المُحسنين: ح-س-ن (نیکوکاران؛ باب إفعال: إحسان)
نوعهای جمله در کل آیه: - خبری ظرفی: «وإذ قلنا»
- چند امر: «ادخلوا هذه القرية»، «فكلوا منها حيث شئتم رغدًا»، «وادخلوا الباب سجدًا»، «وقولوا حطةٌ»
- دو خبر وعدهای: «نغفر لكم خطاياكم»، «وسنزيد المحسنين»
نکته نحوی مهم: - «حَيثُ شِئتُم» ترکیب ظرف مکان + جملهی صله (شئتم) بدون نیاز به موصول صریح.
- «حِطّةٌ» با رفع آمده؛ مشهور است که مقولِ قول است و بر وجه شعار/دعا گفته میشود؛ برخی آن را مبتدای محذوف الخبر یا خبر مبتدای محذوف دانستهاند، اما در ترجمهی لفظی همان «حطة» را بهصورت نقلِ واژه میآوریم.
- «سُجَّدًا» و «رَغَدًا» هر دو حال منصوباند که کیفیتِ انجام فعل را مینمایانند.
| 