| متن عربی: يا أَيُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُم وَالَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقونَ ترجمهٔ نزدیک به متن (تحتاللفظی) به فارسی: ای مردم! پروردگار خود را بپرستید؛ آنکه شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفرید، باشد که پرهیزگار شوید. تحلیل واژهبهواژه و دستور زبان (صرف، نحو) و ریشهها: - يا: حرف ندا. برای صدا زدن مخاطب.
- أَيُّهَا: «أيُّ» اسم منصوب بر نداء (منادی مضاف) + «ها» حرف تنبيه/وصل. معنی: ای… (برای تأکید در ندا).
- ریشه: «أيّ» اسم استفهام/موصول/نداء در سیاقهای مختلف.
- النّاسُ: اسم جمع معرّف به الف و لام، مرفوع بهعنوان منادى مبنی بر الضم بعد «أيُّها». معنی: مردم.
- ریشه: «ناس» از «أَنَسَ/إِنس».
- اعبُدوا: فعل امر، مخاطب جمع (أنتم)، از ریشه «ع ب د». وزن: اُفعُلوا (امر ثلاثی مجرد: عَبَدَ – يعبُدُ – اُعبُدْ). معنی: بپرستید.
- اعراب: فعل امر مبنی بر حذف نون (در اصل «تعبدون» → «اعبدوا»).
- رَبَّكُمُ: «ربَّ» مفعولٌبه منصوب (نصب به فتحه) + «كم» ضمیر مخاطب جمع مضافٌالیه/متصل؛ «ربَّكمُ» با واو بعدی، میم ضمیر با ضمه وصل میشود. معنی: پروردگارِ شما.
- ریشه: «ر ب ب» به معنی پرورشدادن/مالکیت و تدبیر.
- الَّذي: اسم موصول مفرد مذکر، بدل/صفت برای «ربَّكم». معنی: آنکه.
- خَلَقَكُم: فعل ماضی ثلاثی مجرد «خَلَقَ» + «كم» ضمیر مفعولی مخاطب جمع. فاعل مستتر تقدیره «هو» عائد به «الذي». معنی: شما را آفرید.
- ریشه: «خ ل ق» آفریدن/تقدیر کردن.
- وَ: حرف عطف. معنی: و.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر، معطوف به «كم» در «خلقكم» از جهت مفعولبه دوم مقدر برای «خلق». اعراب: منصوب بهخاطر عطف بر «كم» مفعولبه. معنی: کسانی که.
- توضیح نحوی: «الذينَ» مفعولبه معطوف، صلت آن «مِن قبلِكم» با حذف فعل «خَلَقَ» مقدّر است یا تقدیر: «و خلقَ الذين من قبلكم».
- مِن: حرف جر. معنی: از.
- قَبلِكُم: «قبل» اسم مجرور به «من» + «كم» ضمیر مضافالیه. معنی: پیش از شما.
- لَعَلَّكُم: «لعلَّ» حرف ترجّی (امید) و تعلیل ضمنی، عامل نصب اسم خود؛ «كم» ضمیر اسم «لعلّ». معنی: باشد که شما…
- اعراب: «كم» اسم «لعلّ» منصوب محلّاً (ضمایر منفصل/متصل مبنی هستند).
- تَتَّقونَ: فعل مضارع مرفوع، مخاطب جمع (أنتم)، از ریشه «و ق ي» باب افتعال «اتّقى – يتّقي»، با ادغام تاء. علامت رفع: ثبوت نون. معنی: پرهیز میکنید/پرهیزگار میشوید.
- ریشه: «و ق ي» حفظ/نگاهداشتن؛ «اتّقى» یعنی خود را نگه داشتن از نافرمانی خدا (تقوا).
ساختار نحوی و جمله: - نوع جمله: جملهٔ انشایی (امر) با تعلیل/بیان غایت.
- ترکیب کلی: ندا + امر + مفعولبه با صفت موصولی + عطف مفعولبه دوم مقدّر + جار و مجرور بیان زمان نسبت + جملهٔ ترجّی با «لعلّ» و خبر آن فعل مضارع.
- بازنویسی تقدیری برای روشنی نحو: «يا أيها الناسُ، اعبدوا ربَّكم، الذي خلقكم وخلقَ الذين من قبلكم، لعلّكم تتقون.»
معنا و پیام در فارسی: - خطاب عمومی به همهٔ مردم است: خدا را که پروردگارِ شماست، بپرستید.
- دلیل امر: او خالقِ شما و گذشتگان شماست.
- غایت و امیدِ نتیجهٔ عبادت: رسیدن به تقوا و پرهیزگاری.
| 