| آیه: وَإِذا لَقُوا الَّذینَ آمَنوا قالوا آمَنّا ۖ وَإِذا خَلَوا إِلىٰ شَياطينِهِم قالوا إِنّا مَعَكُم ۖ إِنَّما نَحنُ مُستَهزِءونَ ترجمهٔ تحتاللفظی به فارسی: - و هنگامی که با کسانی که ایمان آوردهاند روبهرو میشوند، میگویند: «ایمان آوردیم». و هنگامی که به سوی شیطانهای خود خلوت میکنند، میگویند: «بیگمان ما با شماییم؛ ما فقط مسخرهکنندگانیم».
تحلیل جمله به جمله، واژهبهواژه (صرف، نحو، ریشه، نقش، معنا، نوع جمله): - وَإِذا لَقُوا الَّذینَ آمَنوا قالوا آمَنّا
- وَ: حرف عطف؛ «و».
- إِذا: ظرف زمان شرطی، غیر جازم؛ «هنگامی که».
- لَقُوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب، از ریشه «ل-ق-ي» (لقیَ/یَلقی: دیدار کردن)؛ «دیدار کردند/ملاقات کردند».
- ساخت: لَقِیَ (ماضی) → لَقُوا (ضمیر واو برای جمع).
- الَّذینَ: اسم موصول، جمع مذکر عاقل؛ «کسانی که».
- آمَنوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب، از ریشه «أ-م-ن» (ایمان آوردن) باب إفعال: آمَنَ؛ «ایمان آوردند».
- قالوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب، ریشه «ق-و-ل»؛ «گفتند».
- آمَنّا: فعل ماضی + ضمیر «نا» برای متکلم معالغير، از ریشه «أ-م-ن»؛ «ایمان آوردیم».
- ساختار نحوی:
- جملۀ شرطی ظرفی: إِذا + فعل ماضی (لَقُوا) = قید زمان.
- جملۀ موصولی: «الَّذینَ آمَنوا» مفعولِ «لَقُوا».
- جملۀ جواب ظرف/حال: «قالوا آمَنّا».
- معنای کلی: وقتی منافقان مؤمنان را میبینند، اظهار ایمان میکنند.
- نوع جمله: خبری توصیفی (بیان حالتِ نفاق).
- وَإِذا خَلَوا إِلىٰ شَياطينِهِم قالوا إِنّا مَعَكُم
- وَ: حرف عطف؛ «و».
- إِذا: ظرف زمان شرطی، غیر جازم؛ «وقتی که».
- خَلَوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب، ریشه «خ-ل-و» (خلوت کردن/تنها شدن)؛ «خلوت کردند/کنار کشیدند».
- إِلىٰ: حرف جر؛ «به/سوی».
- شَياطينِهِم: اسم مجرور به «إلى»، جمع «شیطان»، با ضمیر «هم» (ایشان)؛ «شیطانهایشان/سران فاسدشان».
- «شیاطین» میتواند به همپیمانان فاسق/رهبران گمراهکننده نیز اطلاق شود.
- قالوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب؛ «گفتند».
- إِنّا: «إِنَّ» حرف تأکید و نصب + «نا» ضمیر متکلم معالغير؛ «بیگمان ما».
- مَعَكُم: «مَعَ» ظرف/جار و مجرور به معنای «با» + «کُم» ضمیر مخاطب جمع؛ «با شماییم».
- ساختار نحوی:
- «إِذا خَلَوا … قالوا …» مانند جملهٔ نخست.
- «إِنّا مَعَكُم» جمله اسمیه مؤکد با «إنّ».
- معنای کلی: وقتی با همدستان خود خلوت میکنند، میگویند: قطعاً ما با شماییم.
- نوع جمله: خبری همراه با تأکید (اظهار همپیمانی با اهل فساد).
- إِنَّما نَحنُ مُستَهزِءونَ
- إِنَّما: ادات حصر («جز این نیست که»، «تنها»)، برای محدودسازی خبر.
- نَحنُ: ضمیر منفصل رفعی؛ «ما».
- مُستَهزِءونَ: خبر مرفوع جمع مذکر سالم، صیغه اسم فاعل از باب استفعال، ریشه «ه-ز-أ» (استهزاء کردن)؛ «مسخرهکنندگان».
- ساخت: اِستَـ + هْزَأَ → مُستَهزِئ (مفرد) → مُستَهزِئون (جمع).
- معنای تحتاللفظی: «جز این نیست که ما [کسانی] مسخرهکنندهایم»؛ یعنی «ما فقط داریم مسخره میکنیم».
- ساختار نحوی: جمله اسمیه با ادات حصر؛ «إنّما» + مبتدا «نحن» + خبر «مستهزئون».
- دلالت: اعتراف به تمسخر ایمان مؤمنان و نفی ایمان حقیقی خودشان.
- نوع جمله: خبری حَصری (حصر غایی برای توجیه نفاق).
نکات تکمیلی واژهشناسی و نحو: - «شیاطینهم»: در سیاق قرآنی میتواند به شیاطین جنّی یا شیاطین انسی (رهبران فاسق، همپیمانان نفاق) اطلاق شود؛ اضافهٔ ضمیر «هم» نسبتِ تعلق را نشان میدهد.
- «إنّما»: ادات حصر ترکیبی از «إنّ» (تأکید) + «ما» الکافّة که عمل «إنّ» را محدود به حصر میکند.
- پیوستگی معنایی: آیه، دو چهرهٔ منافقان را نشان میدهد: اظهار ایمان در برابر مؤمنان و ابراز همراهی با اهل فساد در خلوت، سپس افشای انگیزهٔ واقعی (استهزاء).
- ریشهها:
- لَقُوا ← ل-ق-ي
- آمَنوا/آمَنّا ← أ-م-ن
- قالوا ← ق-و-ل
- خَلَوا ← خ-ل-و
- شَياطين ← ش-ي-ط-ن
- إِنَّ/إِنَّما ← حرف؛ ریشه اشتقاقی ندارد
- مَعَ ← ظرف/حرف؛ غیر مشتق
- مُستَهزِءون ← ه-ز-أ (باب استفعال: استهزأَ، یستهزئ)
جمعبندی معنایی: - بیان نفاق: ظاهر ایمانی در جمع مؤمنان، و همنشینی و همپیمانی در خلوت با اهل فساد، با توجیه اینکه ایمان ظاهریشان صرفاً برای تمسخر و بازیگرفتن مؤمنان است.
| 