لَكَنُودٌ - زبان: عربی (اسم صفت/صفت مشبّه)
- وزن صرفی: فَعَلول (برخی آن را بر وزن فَعَلُول میدانند: لَکَنود)
- جمع: لُکُنُد (کمکاربرد)، لَکَنُدون/لَکَنُدین (بر وزنهای قیاسی؛ نادر)
- مؤنث: لَکَنود (همان صورت برای مؤنث نیز میآید)
- ریشه: ک-ن-د (ارتباط با «کُنود» و «کَنَد» در عربی کلاسیک؛ احتمال همریشگی با کاربرد قرآنی «کَنود»)
- معنای مفصل
- ناسپاس، بسیار ناسپاس: کسی که نعمت میبیند اما شکر نمیگزارد و آن را انکار میکند.
- کفرانکنندهٔ نعمت، نعمتناشناس: بهویژه در برابر منعم.
- بدیاد، بدسیرت در سپاس: کسی که خوبیها را پنهان و بدیها را برجسته میکند.
- بخیل نسبت به خود: آنکه خیر و نعمت را نزد خود نگه میدارد و از بخشش دریغ میکند.
- در برخی متون قدیم: «قاطعِ رَحِم»، «بیوفا»، «بیاعتنا به احسان دیگران».
نکته قرآنی: واژهٔ نزدیک «کَنود» در قرآن (سورهٔ عادیات، آیهٔ 6: اِنَّ الاِنسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنودٌ) بهمعنای «بسیار ناسپاس» برای انسان آمده است. «لَکَنودٌ» در عربی کلاسیک گاه بهصورت تأکیدی/صفت مشبهه برای همان معنی نیز گزارش شده است. - کاربرد در زبان عربی
- سبکی/رسمی-ادبی: واژهای ادبی و قرآنیمنش است و در نثر فصیح، موعظه، تفسیر و شعر قدیم بهکار میرود. در گفتار روزمرهٔ امروز عربی کمکاربرد است.
- سازههای رایج:
- إنسانٌ لَکَنودٌ: انسانی ناسپاس.
- عبدٌ لَکَنودٌ لِنِعَمِ ربِّهِ: بندهای ناسپاس نسبت به نعمتهای پروردگارش.
- قومٌ لَکَنُودٌ: مردمی ناسپاس.
- همنشینیهای معنایی: نعمة، إحسان، شکر، کفران، جحود، معروف، إحسان، بَخل.
- سطح لحن: نکوهشی/اخلاقی-دینی.
نمونههای کاربردی (ساختهشده برای نشاندادن ساخت): - هو لَکَنودٌ لِلنِّعَمِ لا یَذکُرُ إلاّ السُّوءَ.
- وُصِفَ بعضُ الناسِ بأنّهم لَکَنودون لِفَضلِ الله.
- ویژگیهای دستوری (نحوی/صرفی)
- نوع واژه: صفت مشبّه یا صفت مبالغهدار بر وزن غیرِقیاسی (شبه وزن فعول با پیشوند «لَـ» تأکیدی).
- اعراب:
- مرفوع: لَکَنودٌ
- منصوب: لَکَنودًا
- مجرور: لَکَنودٍ
- تطابق: با موصوف از نظر معرفه/نکره و عدد میآید؛ برای مؤنث غالباً همان صورت بهکار میرود (صفت غیرمنصرف نیست؛ اعراب تنوین میگیرد).
- کاربرد لام ابتداء/تأکید: گاه «لَـ» بخشی از ساخت تأکیدی است و «کَنود» اصلِ ماده است. در نتیجه در برخی تحلیلها «کَنود» صفت بر وزن فعول و «لَـ» لام ابتداء محسوب میشود: الإنسانُ لَرَبِّهِ کَنودٌ. اما در قرائت مشهورِ آیه، صورت پیوسته دیده میشود.
- ریشهشناسی (اتیمولوژی)
- ریشهٔ ثلاثی: ک-ن-د. در لغتهای قدیم عربی «کَنَدَ» بهمعنای «قطع کرد/برید» و نیز «کفران کرد» آمده است. «کَنود» و «لَکَنود» از همین ریشهاند و معنای «قطع شکر و سپاس» یا «بریدن پیوستگیِ شکر» را میرسانند.
- در برخی منابع، «أرضٌ کَنود» برای زمینی که محصول نمیدهد (ناسپاس به باران) آمده است. از این میدان معنایی، انتقال به وصف انسانِ ناسپاس طبیعی است.
- نسبت با فارسی: در فارسی وامواژهٔ مستقیمی از «لَکَنود» در زبان امروز نیست، اما «کنود» در زبان تفسیری/عرفانی فارسی (نقل از قرآن) بهصورت «کنود بودن انسان» معادل ناسپاسی آمده است.
- مترادفها و متضادها
- عربی (مترادفها):
- کَفور، جَحود، کفّار بالنِّعم، نَکُور (کمکاربرد)، بَخیل، نَکِرَانُ الجَمیل، کُفْرانُ النِّعَم.
- عربی (متضادها):
- شَکور، حَمّاد، مُعترِفٌ بالفضل، مُمتَنّ، مَحْمُود السّیرة فی الشُّکر.
- فارسی (مترادفها):
- ناسپاس، نعمتناشناس، کفرانپیشه، بدیاد، ناسپاسگر، حقناشناس.
- فارسی (متضادها):
- سپاسگزار، شکرگزار، قدردان، حقشناس، ممنون.
- نکات کاربردی و معنایی
- شدت نکوهش: بار منفیِ قوی دارد؛ بیشتر از «ناسپاس» ساده، به عادتِ پایدار در کفران نعمت اشاره میکند.
- حوزه معنایی: اخلاق دینی، موعظه، تفسیر قرآن، ادب فصیح.
- نسبت با «کَفور»: هر دو مبالغه در ناسپاسیاند؛ «کَفور» بیشتر در بافت قرآنی برای ناسپاسی در برابر خدا بهکار میرود؛ «کَنود/لَکَنود» علاوه بر ناسپاسی، سایهمعنایی «بریده از شکر/قطعکنندهٔ سپاس» را هم دارد.
- نسبت با «بَخیل»: بخل یکی از نمودهای کنود بودن است، اما «لَکَنودٌ» الزاماً فقط بخل مالی نیست، بلکه انکار خیر و نادیدهگرفتن نعمتها را هم دربر میگیرد.
- معادلهای پیشنهادی در ترجمه به فارسی
- لَکَنودٌ: بسیار ناسپاس؛ سخت ناسپاس؛ نعمتناشناسِ سرسخت؛ کفرانپیشه.
- نکتههای املایی/آوایی
- حرکتگذاری رایج: لَکَنودٌ با فتحه بر لام و کاف، و ضمّه بر واو: /la-ka-nūd/.
- در نقل فارسی معمولاً «کنود» یا «لَکنود» نوشته میشود. شکل قرآنیِ رایجتر «کنود» است.
- ترکیبها و عبارتهای مرتبط
- کُفرانُ النِّعَم: ناسپاسی از نعمتها.
- شُکرُ النِّعَم: سپاسگزاری از نعمتها؛ متضاد معنایی فضای کاربرد.
- الإنسانُ لِرَبِّهِ لَکَنودٌ: عبارت قرآنی-تفسیری که محور فهم واژه است.
| 